Eldri þýðingar – Uglulækjarbrú

Ekki hefur mikið farið fyrir þýðingum á efni Ambrose Bierce yfir á íslensku. Þekktasta og víðförlasta verk hans, The Devil’s Dictionary (upprunalega The Cynic’s Word Book), kom út árið 2000 undir heitinu Orðabók Andskotans í þýðingu Hallbergs Hallmundssonar, þó áður hafi einhverjar orðabókafærslur verið þýddar og birtar í íslenskum tímaritum, m.a. undir fyrirsögninni Orðaskýringar Kölska (sjá í leit á Timarit.is).

Hér fyrir neðan eru þær smásagnaþýðingar sem ég hef fundið og eru aðgengilegar á stafræna safninu timarit.is. Fyrir utan þessar sögur getur Tímarit.is um tvær þýðingar til viðbótar í útvarpsdagskrá; smásögurnar Vakað yfir líki í þýðingu Hersteins Pálssonar, sem lesin var á Rás 1 þann 29. janúar 1996, og Kvöldgestur í þýðingu Baldurs Óskarssonar, á dagskrá sömu rásar þann 30. nóvember sama ár.

Efnisyfirlit

Gesturinn (The Stranger)
Ókunni maðurinn (The Stranger)
Maðurinn og slangan (The Man and the Snake)
Atburður á Uglulækjarbrú (An Occurrence at Owl Creek Bridge)
Siðferðilslögmálið og eigingirnin (dæmisaga (e. fable))
Orðabók Andskotans (The Devil’s Dictionary)

Gesturinn

Vísir 2. febrúar 1936. Þýðandi Axel Thorsteinson. Lausleg þýðing úr ensku, nokkuð stytt. Sama þýðing áður birt í 12. tbl. Rökkurs 1. desember 1935. Útg. Axel Thorsteinsson.

(Ambrose Bierce tók þátt í borgarstyrjöldinni i Bandaríkjunum og sótti efni i hana í fjölda margar sögur, sem hann birti, þá er hann hafði særst og fengið lausn úr hernum. Kunnustu bækur hans eru „The Monk and The Hangman’s Daughter“ og „Can Such Things Be?“. Bierce tók þátt í stjórnarbyltingu í Mexico og var í liði Villa hershöfðingja, en hvarf, svo að enginn vissi hvað af honum varð. Er af mörgum talið, að hann hafi fallið i orustu og hvíli lík hans i óþektri gröf i Mexico).

Við sátum í hring kringum bálið, sem við höfðum kveikt og nú var farið að dofna yfir. Þá kom maður utan úr dimmunni, settist á klettsnibbu skamt frá okkur og tók svo til máls með alvöruhreim:

„Aðrir hafa komið á undan ykkur til þess að kanna þessar slóðir“.

Enginn mælti í móti þessu. Hann var sjálfur sönnun þess, er hann hélt fram, því að hann var ekki úr okkar flokki, og hlaut að hafa félaga einhversstaðar í nánd við áningarstað okkar. Á þessum slóðum ferðuðust menn ekki einir síns liðs. Undangengna viku höfðum við enga mannlega veru séð, aðeins slöngur og froska og slík kvikindi. Á sandauðnunum í Arizona heldur enginn lífi eða óskertum limum í slíkum félagsskap til lengdar. Þar verður langferðamaðurinn að hafa birgðir, vopn, skotfæri og burðardýr og af því leiðir, að hann verður að hafa félaga. Það var kannske vegna þess, að við, sem þarna vorum á ferðinni í æfintýraleit — vorum allmjög í vafa um hverskonar félaga þessi ókunni maður hefði, ef til vill á næstu grösum, — risum upp til hálfs, er hann kom, og lögðum hendur á vopn okkar. Það var eitthvað hótunarkent í rödd hans og á slíkum stað og stundu sem þessari má við öllu búast. En ókunni maðurinn lét þetta sig engu skifta og hélt áfram máli sínu, af festu og ásetningi og rödd hans var jafn tilbreytingarlaus og er hann fyrst ávarpaði okkur:

„Fyrir 30 árum héldum við: Ramon Gallegos, William Shaw, George W. Kent og Berry Davis, allir frá Tucson, yfir Santa Catalina fjöll og sem leið liggur vestur á bóginn. Við leituðum gulls í jörðu og var sú ætlun okkar, ef leitin bæri eigi árangur, að halda áfram alt til Gila-fljóts, einhvers staðar í nánd við Big Bend, en þar höfðum við frétt, að landnemar hefði sest að. Við vorum vel útbúnir, en höfðum leiðsögumann engan — við: Ramon Gallegos, William Shaw, George W. Kent og Berry Davis“.

Maðurinn endurtók nöfnin hægt og greinilega, svo sem vildi hann festa þau i minni okkar áheyrenda sinna, sérhvers okkar, en við veittum nú máli hans og honum sjálfum óskerta athygli og óttuðumst minna nokkura yfirvofandi hættu frá félögum hans, ef nokkrir voru, einhversstaðar út í myrkrinu, sem umkringdi okkur eins og svartur veggur. Framkoma þessa sjálfboða-frásegjanda var heldur ekki þann veg, að neitt benti til, að ástæða væri til að óttast hann. Ef til vill var þetta geðbilaður maður, sem engum gerði mein. Svo miklir græningjar vorum við ekki, að við vissum ekki, að oft er það svo að þeir, sem einförum fara eða dvelja langvistum í fámenni eða í einveru, markast af því í framkomu allri og háttum og orðalagi, og slíkir menn eru oft ekki í augum þeirra, sem fjölmenni einu eru vanir, svo mjög frábrugðnir þeim, sem eru „einkennilegir“ eða jafnvel geðbilaðir. Maðurinn er eins og tré, sem í skógi verður beinvaxið og eins og einstaklingseinkenni þess leyfa í slíku samfélagi, en eitt sér úti á bersvæði mundi verða kræklótt, vegna næðinga umhverfisins. Slíkar voru hugsanir minar, er eg hafði ýtt barðastóra hattinum mínum lengra niður á ennið, vegna bjarmans frá eldunum, og starði á frásegjandann.

En hvað gat fyrir honum vakað með dvöl sinni hér í sandauðninni miðri?

Enginn hafði rofið þögnina og gesturinn hélt áfram máli sínu:

„Þetta land var eigi þá eins og nú. Þá var hvergi býli milli Gila og flóans (Mexico-flóa). Veiði var nokkur á ýmsum stöðum til fjalla og gras nóg í nánd hinna strjálu vatnspytta, til þess að skepnur okkar gæti dregið fram lífið. Ef við værum hepnir og engir Rauðskinnar yrði á vegi okkar voru líkur til, að við gætum komist þangað, sem við ætluðum okkur, heilu og höldnu. En þegar vika var liðin frá því, er við lögðum af stað, var höfuðákvörðuninni breytt frá því að vera leit að auðæfum í það, að verða tilraun til að vernda líf og limu. Við vorum komnir of langt til þess að geta horfið aftur, því að það, sem fyrir höndum var, gat vart verið verra en það, sem að baki var. Við héldum því áfram ferð okkar og riðum að næturlagi, til þess að komast hjá að lenda í brösum við Rauðskinna, og til þess að losna við hitann óþolandi á daginn. Þegar bjart var orðið af degi leituðum við uppi felustaði og dvöldumst þar uns myrkva tók. Stundum gekk villidýrakjöt okkar til þurðar og drykkjarkútar okkar tæmdust. Liðu þá oft margir dagar svo, að við höfðum hvorki vott né þurt. Þegar við fundum vatn af nýju, smábrunn í einhverri gilglufunni, eða grunnan pytt, þá var okkur aftur borgið. Við öðluðumst þrek, andlegt og líkamlegt, á ný, nægilegt til þess að þrauka áfram, fara á veiðar og skjóta villidýr okkur til matar, stundum skógarbjörn, antelópu eða villidýr einhverrar tegundar, eins og guði þóknaðist í það og það skiftið. Alt var ætt.

Morgun nokkurn fórum við eftir fjallsjaðri og leituðum að skorningi til þess að fara um, er Rauðskinnar, sem höfðu veitt okkur eftirför, án þess við vissum, náðu okkur. Þeir höfðu komist á slóð okkar í gili eigi langt hér frá. Af því að þeir voru liðfleiri en við — tíu gegn einum, gerðu þeir engar af sínum vanalegu varúðarráðstöfunum, þessir örgu hugleysingjar, en þeystu á eftir okkur ragnandi og æpandi, og skutu af byssum sínum á okkur. Það gat ekki komið til mála að berjast þarna. Við knúðum burðardýr okkar og reiðskjóta eins og okkur var auðið upp skorninginn, uns hestarnir gátu ekki lengur fótað sig, og þá stigum við af baki og skildum gripi vora og útbúnað eftir, vörpuðum öllu í klær varganna. En við héldum rifflum okkar, við — Ramon Gallegos, William Shaw, George W. Kent og Berry Davis“.

„Gamli hópurinn“, hvíslaði einhver í hópi okkar, en foringi okkar gaf þeim, sem mælt hafði bendingu um að þegja, og gesturinn hélt áfram frásögn sinni.

„Við höfðum stigið af baki við þyrnirunna-þyrpingu í slakkanum, en Rauðskinnarnir stigu nú af baki og þröngvuðu okkur til þess að fara hærra upp og vörðu allar leiðir, svo að eigi yrði undankomu auðið. Því miður náði þyrnirunna-gróðurinn aðeins skamt upp, svo að þegar við nokkuru ofar komum á skýlislausan blett skutu Rauðskinnarnir á okkur af að minsta kosti tólf rifflum, en þeir eru skyttur slæmar þegar asi er á þeim, og það var guðs vilji, að þeir hæfðu engan okkar. Áfram héldum við hærra upp og komumst þar í hellisskúta nokkurn, þar sem við hefðum getað varist öllum Rauðskinnum landsins. En við vorum varnarlausir gegn hungri og þorsta. Hugrekki áttum við enn, en vonir voru minningar einar.

Engan þessara Rauðskinna sáum við síðar, en þegar kvelda tók sáum við bjarmana af eldum þeirra. Þeir héldu vörð alls staðar þar, sem nokkur von var um að komast á brott, — þar biðu varðmenn þeirra með riffla sína, án þess að þurfa að spenna upp gikkinn. Í þrjá daga og þrjár nætur þraukuðum við, en kvalir okkar voru orðnar óbærilegar. Að morgni fjórða dagsins sagði Ramon Gallegos:

„Drengir góðir. Eg þekki ekki vilja guðs og veit eigi hvað honum kann að þóknast. Eg hefi lifað trúarlausu lífi og er lítt kunnur hversu þið hafi lifað lífi ykkar gagnvart almáttugum guði. Afsakið herrar mínir, en nú er tími kominn til þess fyrir mig að sigra Rauðskinna.

„Madre de Dios“, sagði hann, „meðtak nú sál Ramons Gallegos“.

Hann setti skammbyssuhlaupið á annað gagnauga sitt og hleypti af byssunni.

Þannig hvarf hann frá okkur — William Shaw, George W, Kent og Berry Davis.

Eg var leiðtoginn. Mér bar að taka til máls.

„Hann var maður djarfur, sagði ég. Hann vissi stundina og hvernig deyja skyldi. Heimskulegt er að bíða þess að verða vitskertur, falla fyrir kúlu Rauðskinna — eða vera fleginn lifandi. Ósæmandi að minni hyggju. Við skulum fara á eftir Ramoni Gallegos!“

„Það er rétt“ sagði William Shaw.

„Það er rétt“, sagði George W. Kent.

Eg lagði til Ramon Gallegos og breiddi vasaklút yfir andlit hans. En þá sagði William Shaw: „Eg vildi vera þannig dálitla stund“.

Og George W. Kent sagði að hann væri sama sinnis.

„Svo skal það vera“, sagði ég. „Rauðu djöflarnir munu biða heila viku. William Shaw og Georg W. Kent, dragið upp gikkina á skammbyssum ykkar og krjúpið á kné“.

Þeir gerðu það sem ég hafði sagt og ég stóð fyrir framan þá.

„Almáttugur guð, faðir vor“, sagði ég.

„Almáttugur guð, faðir vor“, sagði William Shaw.

„Almáttugur guð, faðir vor“, sagði George W. Kent.

„Fyrirgef oss vorar syndir“, sagði ég.

„Fyrirgef oss vorar syndir“, sögðu þeir.

„Og meðtak sálir vorar“.

„Amen!“

„Eg lagði þá sinu hvorum megin við Ramon Gallegos og huldi andlit þeirra“.

Alt i einu, er hér var komið frásögn gestsins, stökk einhver á fætur, þeirra, er setið höfðu hinum megin við eldinn, með skammbyssu í hönd sér:

„Og þú —“, æpti hann, „þú áræddir að flýja? Þú þorðir að lifa, blautgeðja hundur! Eg skal senda þig til þeirra, þótt ég verði hengdur fyrir!“

En foringi okkar hljóp á hann eins og villidýr á bráð.

„Hægan, Sam Yountsey, hægan!“

Við höfðum allir stokkið á fætur, nema gesturinn, sem sat hreyfingarlaus á klettsnibbunnij án þess að veita þessu nokkra athygli. Einhver þreif í hinn handlegg Yountsey’s til þess að halda honum kyrrum.

„Kapteinn“, sagði ég við foringja okkar. „Það er eitthvað bogið við þetta. Náungi þessi er annað hvort vitfirringur eða lygalaupur, venjulegur hversdagslegur lygalaupur, sem Yountsey getur enga hvöt hjá sér fundið til þess að drepa. Ef þessi maður var í flokki þeim, sem hann talaði um er einn, — ef til vill hann sjálfur — sem hann hefir ekki nefnt“.

„Já“, sagði foringi okkar, og slepti um leið taki á Yountsey, „hér er eitthvað, sem virðist einkennilegt. Fyrir mörgum árum fundust leifar af líkum fjögurra hvítra manna fyrir framan hellismunna þann, sem gesturinn okkar hefir talað um. Menn þessir höfðu verið hroðalega leiknir, og ætlað var, að Rauðskinnar hefði flegið þá lifandi. Líkin voru grafin í nánd við hellismunnanna. Við göngum þangað á morgun“.

Gesturinn reis á fætur og hann gnæfði yfir okkur í hverfandi bjarma eldanna, því við höfðum verið svo niður sokknir í frásögnina, að við höfðum ekki gætt þess, að bæta sprekum á þá.

„Þeir voru fjórir“, sagði hann. „Ramon Gallegos, William Shaw, George W. Kent og Berry Davis“.

Með þessari endurteknu nafnaköllum hinna látnu gekk hann á brott og var óðara horfinn út í myrkrið.

Í þessum svifum kom einn úr flokki vorum, sem hafði verið á verði, til okkar, og fór geyst með riffil sinn í hendi.

„Kapteinn“, sagði hann, „seinasta hálftimann hafa þrír menn verið á verði — þarna“, — og benti í áttina, sem gesturinn hafði farið út í myrkrið. „Eg sá þá greinilega, þegar dró frá tunglinu, en af því að þeir höfðu engar byssur, og þeir gerðu sig ekki líklega til árásar, lét ég þá afskiftalausa. En það hljóp í taugarnar á mér að horfa stöðugt á þá”.

„Farðu aftur á varðstað þinn”, sagði foringi okkar. „Og þið hinir, Ieggist niður, eða þið skulið mig fyrir hitta“.

Varðmaðurinn hélt á brott ragnandi og kom ekki aftur, en ákafi Yountsey var meiri en svo, að hann léti það á sig fá, þótt foringi okkar væri kominn í þungt skap:

„Afsakið, kapteinn“, sagði hann, „en hverjir haldið þér, að þeir hafi verið?“

„Ramon Gallegos, William Shaw og George W. Kent“.

„En Berry Davis? Eg hefði átt að skjóta hann“.

„Allsendis óþarft, Yountsey. Hann tróð sama helveg og félagar hans á undan honum. Legstu nú fyrir“.

Ókunni maðurinn

Sunnudagsblaðið, 7. febrúar 1960. Þýðanda ekki getið, en ritstjóri er Gylfi Gröndal.

Skyndilega kom maður út úr myrkrinu, sem umlukti okkur, þar sem við sátum í kringum eldinn. Maðurinn settist á stein.

— Þið eruð ekki hinir fyrstu, sem komið á þessar slóðir, sagði hann alvarlegur.

Enginn mótmælti þessu. Maðurinn var sjálfur sönnun orða sinna. Hann hlaut að hafa verið hér í nágrenninu, þegar við bjuggum um okkur á þessum stað. Auk þess hlutu félagar hans að vera á næstu grösum, því að hér um slóðir ferðast enginn lifandi maður einn síns liðs. Í meira en viku höfðum við ekki séð annað kvikt en eiturslöngur og skjaldbökur, — að undanskildum okkur sjálfum og gæðingum okkar. Hér umhverfis Arizona geta menn ekki varizt slíkum hættum einir. Þeir verða að vera margir saman og auk þess vopnaðir og vel útbúnir að öllu leyti. Þess vegna var óhugsandi að þessi ókunni maður væri einn. Það var annars gaman að vita, hvers konar menn þessi undarlegi náungi átti að félögum. Hann virtist til dæmis ekki taka eftir því, að við ævintýramennirnir höfðum allir setzt upp og studdum hendi á byssur okkar. Það er ekki margt sem gerist hér á hinum villtu svæðum. Við komu ókunnugs manns er aðeins til eitt svar: að bíða og vera við öllu búinn. Ókunni maðurinn byrjaði aftur að tala með sama tilbreytingarlausa málrómnum og hann hafði sagt sín kynlegu ávarpsorð.

— Fyrir þrjátíu árum fóru Ramon Gallegos, William Shaw, George W. Kent og Berry Davis yfir Santa Catalina-fjallið og héldu síðan áfram eins langt til vesturs og hægt var. Við vorum á snöpum eftir gulli, en ef við fyndum ekkert, ætluðum við að fara til Gilafljótsins einhvers staðar í námunda við Big Bend, af því að við vissum, að þar byggi fólk. Við höfðum góðan útbúnað, en engan leiðsögumann — bara Ramon Gallegos, William Shaw, George W. Kent og Berry Davis.

Maðurinn taldi upp nöfnin hægt og með þungum áherzlum, eins og hann vildi greipa þau í huga áheyrenda sinna, sem hlustuðu á hann með athygli. Við vorum ekki lengur á varðbergi gagnvart félögum mannsins, sem ef til vill voru einhvers staðar úti í myrkrinu, sem var allt umhverfis okkur eins og múrveggur. Við vorum hættir að ímynda okkur, að þessi einkennilegi sögumaður hefði nokkuð illt í huga. Framkoma hans minnti frekar á meinlausan vitfirring en fjandmann. Við vorum ekki svo ókunnugir í þessu landi, að við vissum ekki, að hið einmanalega líf frumbyggjans mótaði oft furðuleg einkenni í skapgerð hans og framkomu, sem oft minnti á hreina vitfirring. Með þetta í huga virti ég andlit hins ókunnuga manns fyrir mér í skugganum af breiðum börðunum á hatti hans. En ég gat ekki varizt einnar áleitinnar spurningar: Hvað var hann að gera hér úti á hinu villta og óbyggða svæði?

Enginn rauf þögnina og maðurinn hélt áfram frásögn sinni:

— Þetta land var ekki það, sem það er nú. Það var vart stingandi strá milli Gila og Golfen. Hér og þar í fjallinu var dálitla villibráð að finna og kringum hinar sjaldséðu vatnsuppsprettur óx stundum hátt og mikið gras, sem forðaði hestunum okkar frá því að svelta í hel. Ef við hefðum getað farið ferða okkar án þess að rekast á Indíána, þá hefðum við kannski haft þetta af. Eftir viku ferð hafði takmark leiðangursins breytzt úr því að vera leit að gulli og grænum skógum í það að krækja sér í matarbita til þess að halda í sér líftórunni. Við höfðum ferðazt of langt til þess að snúa aftur. Það sem beið okkar gat ekki verið verra en það, sem við höfðum lagt að baki, svo að við héldum áfram. Við ferðuðumst á næturnar til þess að sleppa við Indíánana og sömu leiðis til þess að losna við mesta hitann. Á daginn földum við okkur eins rækilega og við gátum. Þegar vistir okkar og vatnsflöskur voru gengnar til þurrðar, vorum við stundum matarlausir og drykkjarlausir í fleiri sólarhringa. En við sérhvert vatnsból sem við fundum, jukust kraftar okkar, svo að við gátum skotið eitthvað af þeim dýrum, sem leituðu til vatnsbólsins í sama tilgangi og við. Stundum var það björn, stundum antilópa, stundum sléttuhundur. Guð réði — allt var matur.

Einn morgun, þegar við riðum eftir fjalli í leit að skarði til þess að komast um, elti hópur af Indíánum okkur. Þeir höfðu fylgt sporum okkar eftir uppþornuðum árfarvegi, — það er ekki langt héðan. Þeir vissu, að þeir voru minnst tíu sinnum fleiri en við, og fóru sér þess vegna að engu óðslega. Frá okkar hálfu kom ekki til greina að leggja til atlögu við þá. Við knúðum vesalings hestana okkar áfram eins og þeir komust, en síðan köstuðum við okkur úr söðlunum og klifruðum upp með fjallinu. Við höfðum orðið að skilja allan útbúnað okkar eftir. En byssurnar okkar höfðum við þó allir — Ramon Gallegos, William Shaw, George W. Kent og Berry Davis.

— Sömu gömlu félagarnir, sagði einn af okkur, en foringi okkar var fljótur að segja honum að þegja, og ókunni maðurinn hélt áfram frásögn sinni.

— Indíánarnir stönzuðu þar sem við höfðum skilið dót okkar eftir, en eftir skamma stund héldu nokkrir þeirra áfram að elta okkur. Tuttugu metra í burtu sáum við lóðrétta kletta og á milli þeirra var dálítið op. Við hröðuðum okkur inn um opið og komum í helli, sem var álíka stór og venjulegt herbergi. Hér vorum við þó öruggir — í bili að minnsta kosti. Einn vopnaður maður hefði frá þessu skjóli okkar getað varið sig gegn öllum Indíánum landsins, en við hungrinu og þorstanum höfðum við engin ráð. Kjark skorti okkur ekki, en vonin var líkt og draumur í fjarska.

Eftir þetta sáum við ekki svo mikið sem einn Indíána, en hins vegar sáum við stöðugt reyk frá bálinu þeirra. Við vissum, að þeir vöktu yfir hverri hreyfingu okkar nótt sem dag — vissum, að enginn okkar hafði minnstu von um að geta stigið eitt skref út úr hellinum. Þrír dagar liðu og alltaf sáum við reykinn. Við höfðum þraukað í þessa þrjá daga, en líðan okkar fór stöðugt versnandi. Að morgni hins fjórða dags sagði Ramon Gallegos:

— Herrar mínir! Ég veit ekki mikið um guð og óskir hans. Ég hef lifað í trúleysi og veit þess vegna ekkert um hann. Fyrirgefið mér, ef ég trufla ykkur, en nú er minn tími kominn.

Hann féll á kné á hellisgólfið og þrýsti byssukjaftinum að enninu. „Madre de Dios“ sagði hann, „nú kemur sál Ramon Gallegos”.

Og svo yfirgaf hann okkur, — William Shaw, George W. Kent og Barry Davis.

Það var ég, sem var foringinn. Það var ég, sem varð að segja eitthvað. „Hann var hraustur maður“, sagði ég. „Hann vissi, hvenær hann átti að deyja og hvernig. Það er fásinna, að verða fyrst brjálaður af hungri og þorsta og hlaupa síðan upp í opið ginið á Indíánunum og verða kannski fleginn lifandi. Við skulum fylgja fordæmi Ramon Gallegos”.

„Ég samþykki það“, sagði William Shaw.

„Ég samþykki það”, sagði George W. Kent.

Ég lagfærði útlimi Ramon Gallegos og breiddi vasaklút yfir andlit hans. Þá sagði William Shaw:

„Þannig vil’ ég líta út eftir dálitla stund”.

Og George W. Kent kvaðst vilja hið sama.

„Þið skuluð fá það, sem þið viljið”, sagði ég. „Rauðu djöflarnir geta beðið allt upp í viku. William Shaw og George W. Kent! Dragið upp byssur ykkar og krjúpið á kné!”

Þeir gerðu það og ég stóð fyrir framan þá.

„Almáttugur guð, faðir vor“, sagði ég.

„Almáttugur guð, faðir vor“, sagði William Shaw.

„Almáttugur guð, faðir vor“, sagði George W. Kent.

„Fyrirgef oss vorar syndir“, sagði ég.

„Fyrirgef oss vorar syndir“, sögðu þeir.

„Tak við sálum vorum“.

„Amen“.

Ég lagði þá til við hliðina á Ramon Gallegos og breiddi klút yfir andlit þeirra.

– – –

Þegar hér var komið sögu heyrðist skyndilega þrusk. Einn af félögum okkar hafði sprottið á fætur með byssuna í hendinni.

— Og þú, æpti hann að ókunna manninum. — Þú vogaðir þér að flýja. Þú vogaðir þér að lifa. Þú, raggeitin þín, ég skal sjá til þess að þú farir sömu leið og vesalings félagar þínir — enda þótt ég verði hengdur fyrir vikið!

Foringi okkar reis nú á fætur, þreif í öxlina á hinum æsta félaga okkar, Sam Yountsey hét hann, og skipaði honum að sleppa byssunni. Við höfðum nú allir staðið á fætur, allir nema ókunni maðurinn, sem sat rólegur á steininum sínum.

Ég vék nú að foringja okkar og sagði:

— Herra, þessi maður er annað hvort geðveikur, eða þá að hann er lygari. Og ef hann er lygari, þá hefur Yountsey fullan rétt til þess að skjóta hann. Ef hann hefur verið í hópnum, sem hann hefur sagt okkur frá, þá hafa þeir verið fimm. Og ef þeir hafa verið fimm, þá hefur hann aldrei nafngreint einn þeirra, — trúlega sjálfan sig.

Foringi okkar kinkaði kolli og var hugsi um stund. Síðan sagði hann:

— Það rifjast nú upp fyrir mér, að fyrir mörgum árum fundust fjögur lík af hvítum mönnum við hellismunna skammt hér frá. Þeir voru illa útleiknir og auðséð, að þeim hafði verið misþyrmt. Þeir voru grafnir hér. Við getum séð leiðina þeirra á morgun.

Ókunni maðurinn stóð á fætur og stóð hreyfingarlaus andartak í skini eldbjarmans.

— Þeir voru fjórir, sagði hann, — Ramon Gallegos, William Shaw, George W. Kent og Berry Davis.

Eftir að hafa enn einu sinni talið upp nöfn hinna látnu, hægt og með þungum áherzlum, sneri hann sér við og hvarf út í myrkrið. Við sáum hann aldrei meir.

Á sama andartaki og ókunni maðurinn hvarf kom sá okkar félaganna, sem hafði staðið vörð skammt frá og þess vegna farið á mis við frásögnina. Hann var mjög æstur og hélt á byssu sirini í hendinni.

— Herra, sagði hann. — Síðasta hálftímann hef ég séð þrjá menn þarna við hæðardragið.

Hann benti í sömu átt og ókunni maðurinn hafði farið í.

— Ég sá þá mjög greinilega, hélt hann áfram, — af því að máninn var kominn upp. En þar sem þeir voru vopnlausir, ákvað ég að aðhafast ekkert fyrr en ég sæi hvað þeir hygðust fyrir. Þeir hreyfðu sig ekki allan tímann, en samt hafa þeir gert mig óstyrkan og æstan.

— Farðu aftur á þinn stað, sagði foringinn. — Stattu vörð, þangað til þú verður leystur af. Þið hinir skuluð leggjast og reyna að sofna.

Vörðurinn fór á sinn stað og við hinir fórum að lagfæra hvílur okkar. Yountsey kom til foringja okkar og sagði:

— Herra. Hvaða menn skyldu þetta hafa verið?

— Ramon Gallegos, William Shaw og George W. Kent.

— En Berry Davis? Hvers vegna mátti ég ekki skjóta hann, fyrst hann vogaði sér að lifa?

— Þess gerðist ekki þörf. Hann er eins dauður og nokkur maður getur verið.

Maðurinn og slangan

(Fálkinn, 37. tbl. 34. árg. (20. 9. 1961), bls. 10-11, 29). Þýðanda ekki getið, en ritstjóri og ábyrgðarmaður er Gylfi Gröndal.

„Það er sannað með vitnisburði svo margra manna, að vísindin eru hætt að mæla því í mót, að augu slöngunnar hafa slíkt aðdráttarafl, að hver sem mætir þeim með augnaráði sínu, dregst gegnt vilja sínum að óargadýrinu og líður við það hryllilegar kvalir um leið og hann verður slöngunni að bráð.“

Harker Brayton lá endilangur á legubekknum og las „Undur vísindanna“ eftir Morrysters. Hann var í reykingaslopp, með inniskó á fótum, og hann lét fara vel um sig. Hann brosti lítið eitt, þegar hann las ofanskráða setningu. „Það undarlegasta,“ hugsaði hann með sér, „það undarlegasta af því öllu er að vísindamenn eins og Morrysters skyldu leggja trúnað á svona bábiljur, sem jafnvel óupplýst fólk vísar á bug nú á tímum.“

Hann lét hugann reika og starði beint fram fyrir sig, en bókin seig í hendi hans. Um leið og bókin seig niður fyrir sjónlínu, kom hann auga á eitthvað í dimmu stofuhorninu. Hann var skyndilega hrifinn frá hugsunum sínum. Hann sá þarna tvo lýsandi depla í skugganum bak við gaflinn á legubekknum, og um það bil tveggja—þriggja sentimetra bil á milli þeirra. Það gat verið ljósið frá gaslampanum fyrir ofan hann, sem endurspeglaðist á tveimur naglahausum; hann gaf því ekki meiri gaum, en hélt áfram að lesa. Skömmu seinna var eitthvað, sem kom honum til að láta bókina síga og gá aftur að ljósdeplunum. Þeir voru enn á sama stað. Ljósið virtist þó skærara og blikið grænna en áður. Honum sýndist líka, að þeir hefðu færzt aðeins nær. Enn voru þeir svo langt inn í skuggalegu horninu, að hann gat ekki í sjónhendingu áttað sig á hvað þetta var, og hann fór aftur að lesa. Allt í einu kom hann að einhverju í bókinni, sem laust harkalega niður í huga hans. Hann kipptist við og missti hana við hliðina á legubekknum. Brayton reis upp við dogg og starði inn í skuggann, þar sem ljósdeplarnir blikuðu að honum fannst, enn skærar en áður. Athygli hans var nú vakin til fulls og augnaráðið forvitnislegt og rannsakandi. Þá greindi hann stóra slöngu, sem lá og hringaði sig saman við fótagaflinn, — ljósdeplarnir voru augun í slöngunni! Flekkótt höfuðið var teygt út frá innsta hringnum og hvíldi á þeim yzta og sneri beint að honum. Breiður og ljótur kjafturinn og hallandi ennið, lágt eins og á mannlegum heimskingja, sýndi greinilega hvert slangan horfði. Nú voru augun ekki bara lýsandi deplar; þau störðu inn í augu hans sjálfs, illileg og fláráð.

Harker Brayton var 35 ára piparsveinn, grúskari og íþróttamaður í bland en lét hverjum degi nægja sína þjáningu. Hann var vel efnaður og heilsugóður. Hann var nýkominn aftur til San Francisko úr löngu ferðalagi um hitabeltislöndin. Hann var maður með nokkuð óvanalegan smekk og löngun hans í þægindi hafði rénað töluvert þar sem hann hafði jafnan getað veitt sér hvers konar munað, og þegar hóglífið í Castle Hotel varð honum ófullnægjandi tók hann með ánægju heimboði doktor Durings vinar síns, hins þekkta vísindamanns. Hús dr. Durings var stórt og gamaldags, og það var í borgarhluta sem er ekki talinn „fínn“ lengur. Það var einhver virðulegur hæverskublær yfir þessu húsi, það virtist búa yfir séreinkennum, sem verða til í einangrun. Eitt þeirra var „flygillinn“, en í þeirri álmu var bæði rannsóknarstofa og safn. Það var þar sem doktorinn fékk útrás fyrir vísindalegar tilhneigingar sínar með því að rannsaka þær dýrategundir, sem honum voru hugleiknastar — en meðal þeirra voru kvikindi eins og slöngur og eðlur. Hann dáðist að tilbrigðum náttúrunnar og kallaði sjálfan sig Zola náttúrufræðinnar. En kona hans og dæturnar, sem áttu enga samleið með honum varðandi fróðleiksfýsn hans um þessa miðurvelgefnu einstaklinga sköpunarverksins, fengu ekki að koma inn i „flygilinn“ eða skriðdýrasafnið eins og hann kallaði það.

Þessi hluti hússins var mjög einfaldur að fyrirkomulagi og hæfði vel einföldum lífsvenjum íbúanna en margir þeirra voru þess háttar, að þeim var af öryggisástæðum meinað að njóta þess frelsis, sem er forsenda þess að lífsþæginda verði notið til fulls. Þeir voru gæddir þeim eiginleika að vera lifandi, og hann var erfiður viðfangs. En þeir höfðu, hver i sinni íbúð, eins mikið frelsi og hægt var að veita þeim með tilliti til að koma í veg fyrir að þeir ætu hver aðra. Og eftir því sem Brayton hafði heyrt, kom það ósjaldan fyrir að sumir þeirra fyndust á ýmsum stöðum þar sem þeim hefði átt að veitast erfitt að gefa skýringu á nærveru sinni. En þrátt fyrir skriðdýrasafnið og fráhrindandi íbúa þess, sem Brayton hugsaði í rauninni aldrei um, þá kunni hann prýðilega við sig hjá doktor During.

Burtséð frá óþægindunum af því að verða svona hverft við og skyndilegum viðbjóðshryllingi, var Brayton ekkert sérstaklega uppvægur. Fyrst datt honum í hug að hringja á þjóninn en hætti við það þótt bjöllustrengurinn væri alveg við höndina. Honum fannst að sú hreyfing mundi gera sig óttasleginn, en það var hann ekki í rauninni.

Þetta var slöngutegund, sem Brayton þekkti ekki. Hann gat bara gizkað á lengdina, og honum sýndist hún álíka gild og neðri handleggurinn á honum sjálfum. Hvernig hætta stafaði af henni, ef hún var hættuleg? Var hún eitruð? Var þetta kyrkislanga?

Hún var að minnsta kosti andstyggileg þó hún væri ekki hættuleg. Jafnvel hin villimannlega geðjan nútímans, sem fyllir veggina málverkum og gólfið húsgögnum og húsgögnin postulínisdóti, hefur ekki búið neinn stað fyrir svona fulltrúa úr djúpum frumskóganna. Og auk þess — að hugsa sér! — andardráttur hennar blandaðist einmitt því lofti, sem hann var nauðbeygður til að anda að sér.

Brayton reis upp og bjóst til útgöngu, varlega og helzt án þess að trufla slönguna. Hann vissi að hann gat gengið aftur á bak án þess að eiga neitt á hættu. Hann gat þrifið til sín eitthvað af þessum austurlenzku vopnum, sem héngu á veggjunum ef ófreskjan skyldi koma á eftir honum.

Hann lyfti hægra fæti til að færa hann aftur. Hann studdi hægri hendinni á stól og hélt fætinum uppi.

„Vitleysa,“ sagði hann upphátt. „Ég er að minnsta kosti ekki svo huglaus að ég þori ekki að sýna að ég er hræddur.“

Hann lyfti fætinum hærra og steig honum harkalega niður — þumlungi framar en hinum! Hann skildi ekki hvernig þetta gat átt sér stað. Hann gerði aðra tilraun með vinstri fæti en árangurinn var sá sami, hann kom niður framanvið hægri fót. Tak handarinnar varð æ krampakenndara um stólbakið, handleggurinn var alveg beinn, teygður aftur fyrir bak. Hann var sýnilega hræddur um að missa takið á stólnum. Höfuð slöngunnar sneri alltaf að honum. Hún hreyfði sig ekki en það var eins og rafgneistar streymdu af augum hennar.

Hann var öskugrár í framan. Hann sté enn eitt skref áfram og ennþá eitt; hann reyndi að draga stólinn með sér en hann féll með hávaða á gólfið, þegar takið losnaði. Maðurinn stundi, slangan hreyfði sig ekki, gaf ekkert hljóð frá sér, en augun voru eins og tvær brennandi sólir. Þær virtust senda frá sér marglita víkkandi hringi, þeir virtust koma nær og nær andliti hans og meðvitundin var á hraðri ferð burt. Hann heyrði einstrengingslegan trumbuslátt blandaðan fjarlægri tónlist, sem var næstum óskiljanlega fögur.

Hægt, næstum ógreinanlega, breyttist tónlistin í dvínandi stormhljóð. Hann sá fyrir framan sig landslag glitað sólgeislum. Yfir það reis himinhár regnbogi, sem afmarkaði hundruð borga og miðja vegu frá honum að þessari sýn var risastór slanga með kórónu á höfði. Slangan lyfti höfðinu og leit á hann augum móður hans, sem var dáin. Allt í einu virtist landslagið svífa upp eins og leiktjald og sýnin hvarf. Eitthvað lamdist harkalega framan í hann og í brjóstið. Hann hafði skollið framyfir sig á gólfið; blóðið rann úr brotnu nefi hans og sprungnum vörum. Um stund lá hann grafkyrr með lokuð augu. Andlitið hvíldi á gólfinu. Svo vaknaði meðvitund hans, og hann vissi að dáleiðslan hafði rofnað, þegar hann leit undan við fallið. Hann vissi líka að hann mundi komast út úr herberginu með því að forðast að líta á slönguna. En tilhugsunin um slönguna, sem var bara í tuttugu sentímetra fjarlægð frá höfðinu á honum, auðvitað sá hann hana ekki, en kannski var hún einmitt nú að kasta sér yfir hann — nei, það var allt of viðurstyggilegt. Hann lyfti höfðinu og leit aftur á slönguna.

Hún hafði ekki hreyft sig.

Svo gerðist þetta: Maðurinn, sem lá á gólfinu í tæplega metra fjarlægð frá óvini sínum, reis upp á olnbogana, lyfti höfðinu og teygði frá sér fæturna. Andlit hans var náhvítt undir blóðblettunum, augun galopin. Hann var froðugur um munninn. Allur líkaminn skalf af hræringum, sem flæddu í gegnum hann frá hvirfli til ilja og hann byrjaði að hlykkjast til eins og slanga. Hann skaut sér fram og dró fæturna og færðist nær slöngunni við hverja hreyfingu. Hann hélt höndunum fyrir sér eins og til varnar og dróst þó sífellt lengra fram á olnbogunum.

Dr. During og kona hans sátu í bókasafninu. Vísindamaðurinn var í óvenju góðu skapi.

„Ég er alveg nýbúinn að fá sérstaklega góðan Ophiophagus í skiptum við annan safnara,“ sagði hann.

„Og hvað er nú það?“ spurði konan og virtist ekki tiltakanlega forvitin.

„Nei, hverslags fávizka er þetta, góða mín. Mér finnst nú að sá, sem uppgötvar að konan hans kann ekki grísku, eigi rétt á skilnaði. Ophiophagus er slanga, sem étur aðrar slöngur.“

„Ég vona að hún éti allar þínar slöngur,“ sagði frúin annars hugar. „En hvernig nær hún í hinar slöngurnar? Dáleiðir þær, geri ég ráð fyrir?“

„Þetta er alveg eftir þér,“ sagði doktorinn. „Þú veizt, að það er ekkert sem fer eins í taugarnar á mér og þessi heimskulega trú, að slöngur geti dáleitt.“

Samtalið rofnaði við skelfingaróp, sem bergmálaði í hljóðu húsinu. Annað óp heyrðist og ennþá eitt, þau voru óhugnanlega skýr. Þau risu á fætur, maðurinn undrandi og konan föl og hrædd. Doktorinn var kominn út úr herberginu áður en bergmálið af síðasta ópinu dó út. Hann hentist upp stigann og tók tvær tröppur í hverju stökki. Á ganginum utan við herbergi Braytons mætti hann þjónustufólkinu, sem hafði komið niður af loftinu. Þeir köstuðu sér á hurðina án þess að berja. Hún var ekki læst og opnaðist þegar. Brayton lá á maganum á gólfinu og var dauður. Handleggina hafði hann teygt undir fótagaflinn á legubekknum. Þeir drógu hann fram og lögðu hann á bakið. Andlitið var atað blóði og froðu og augun störðu galopin.

„Hann hefur fengið slag,“ sagði vísindamaðurinn og lagðist á hnéð og setti hendina á hjartastað Braytons. Meðan hann kraup svona varð honum litið undir legubekkinn. „Hvað er þetta!“ hrópaði hann. „Hvernig hefur þessi komizt hingað?“

Hann teygði sig innundir legubekkinn, dró slönguna fram og kastaði henni út á gólf, og svo rúllaði hún með hvössu skrjáfandi hljóði yfir gljábónað gólfið og stanzaði við vegginn og lá þar grafkyrr. Þetta var uppstoppuð slanga; augun voru útbúin með tveim skótölum úr gleri.

Atburður á Uglulækjarbrú

(Morgunblaðið 6. janúar 2001, Menningarblað/Lesbók. Þýðandi: Hallberg Hallmundsson)

I

Maður stóð á járnbrautarbrú í norðanverðu Alabamaríki og leit niður í straumhart vatnið sex metrum neðar. Hendurnar á honum voru fyrir aftan bak, bundnar saman á úlnliðunum með snæri. Reiptaug var þétt undin um hálsinn á honum. Hún var áföst traustum bita uppi yfir höfðinu á honum og slakinn náði honum niður að hnjám. Nokkur laus borð, lögð yfir þvertrén sem héldu uppi járnbrautarteinunum, mynduðu pall fyrir hann og böðla hans — tvo óbreytta hermenn úr Sambandshernum undir stjórn liðþjálfa, sem í borgaralegu samfélagi kann að hafa verið aðstoðarlögreglustjóri. Skammt frá á sama bráðabirgðapallinum var vopnaður liðsforingi í einkennisbúningi sem gaf tign hans til kynna: Hann var höfuðsmaður. Varðmenn stóðu við sinn hvorn enda brúarinnar með riffla í svokallaðri stuðningsstöðu, það er að segja, upprétta framan við vinstri öxlina og hamarinn hvílandi á framhandlegg lögðum þvert yfir bringuna — formleg og óeðlileg stelling sem þvingar fram þráðbeina líkamsstöðu. Það virtist ekki vera í verkahring þessara tveggja manna að vita hvað á seyði var á brúnni miðri; þeir bara tálmuðu umferð, hvor við sinn enda, um gönguplankana sem lágu yfir hana.

Handan við annan varðmanninn var engan að sjá; járnbrautin lá beint inn í skóg um það bil hundrað metra, sveigði þá og var úr augsýn. Vafalaust var útvarðarstöð eitthvað lengra burtu. Hinn bakki árinnar var opið svæði — aflíðandi brekka og við brún hennar víggirðing úr lóðréttum trjábolum með raufum fyrir riffla og einu skarði; gegnum það stóð kjaftur fallbyssu úr látúni, sem beint var að brúnni. Í miðri brekkunni milli brúarinnar og virkisins voru áhorfendurnir — eitt undirfylki fótgönguliða í „fylkingarstöðu“, með skeftisenda rifflanna á jörðinni, hlaupin hallandi lítillega aftur að hægri öxl, og hendur krosslagðar um skeftið. Einn lautinant stóð hægra megin við fylkinguna; sverðsoddur hans nam við jörð, og hann hvíldi vinstri höndina á hinni hægri. Að undanskildum mönnunum fjórum á miðri brúnni hreyfði sig enginn. Undirfylkið sneri að brúnni og starði sem steinrunnið, grafkyrrt. Varðmennirnir sem gættu árbakkanna hefðu eins vel getað verið styttur sem prýddu brúna. Höfuðsmaðurinn stóð með krosslagða arma og fylgdist þögull með því sem undirmenn hans aðhöfðust en gaf þeim engin merki. Dauðinn er höfðingi sem jafnvel þeim sem þekkja hann best ber að taka á móti með formlegri tjáningu virðingar þegar hann tilkynnir komu sína fyrirfram. Samkvæmt hirðsiðum hersins eru þögn og festa merki lotningar.

Maðurinn sem þarna skyldi hengja var um það bil hálffertugur að sjá. Hann var óbreyttur borgari, ef dæma mátti af klæðnaði hans, sem var eins og gerist meðal plantekrueigenda. Andlitsdrættirnir voru viðkunnanlegir — beint nef, staðfestulegur munnsvipur, breitt enni, og frá því var sítt, dökkt hárið greitt beint aftur bak við eyrun allt niður að kraganum á vel sniðnum síðjakka. Hann var með yfirskegg og oddmjótt hökuskegg en skegglaus í vöngum; augun voru stór og dökkgrá og stöfuðu góðmennsku sem vart hefði mátt búast við af manni sem var með hálsinn í snörunni. Þetta var augsýnilega enginn óheflaður launmorðingi. Frjálsleg herlögin innihalda ákvæði um hengingu margs konar persóna, og herramenn eru þar ekki undanskildir.

Undirbúningnum var lokið, og óbreyttu hermennirnir tveir stigu til hliðar og drógu burt borðin sem þeir höfðu staðið á. Liðþjálfinn sneri sér að höfuðsmanninum, heilsaði honum á hermannavísu og tók sér stöðu beint fyrir aftan hann, en sá steig frá eitt skref. Eftir þessar stöðubreytingar stóðu hinn dæmdi og liðþjálfinn sinn á hvorum enda sama borðsins, sem lá yfir þrjú þvertrjánna á brúnni. Sá endi sem óbreytti borgarinn stóð á náði hér um bil, en ekki alveg, að fjórða þvertrénu. Þessu borði hafði þungi höfuðsmannsins haldið frá því að sporðreisast; nú hélt þungi liðþjálfans því á sama hátt. Þegar hinn fyrrnefndi gæfi merki mundi hinn síðarnefndi stíga til hliðar, borðið mundi sporðreisast, og hinn dæmdi falla niður á milli þvertrjánna. Tilhögunin var að hans áliti einföld og hagleg. Andlitið á honum hafði ekki verið hulið, né heldur var bundið fyrir augun á honum. Hann leit andartak á óstöðuga fótfestu sína, en lét svo augun reika að iðandi vatni árinnar, sem streymdi fram fyrir neðan fæturna á honum. Dansandi drumbur rekatrés dró að sér athygli hans og hann fylgdist með honum niður strenginn. En hvað hann virtist seinn í ferðum! Þetta var silaleg á! Hann lokaði augunum til þess að beina síðustu hugsunum sínum að konu sinni og börnum. Vatnið, gyllt ársólinni, dalalæðan undir bökkunum nokkru neðar við ána, vígið, hermennirnir, rekadrumburinn — allt þetta hafði raskað einbeitingu hans, og nú varð hann sér meðvitandi um nýja truflun. Gegnum hugsunina um ástvini hans sló hljóði sem hann gat hvorki hunsað né skilið: hvellt, greinilegt málmsláttarhljóð eins og hamarshögg járnsmiðs á steðja; það var sami gjallandinn. Hann velti því fyrir sér hvað það gæti verið og hvort það væri ómælanlega fjarlægt eða á næstu grösum — það var eins og það væri hvort tveggja í senn. Endurtekning þess var regluleg en jafnhæg og líkhringing. Hann beið hvers slags af óþreyju og — án þess hann vissi hvers vegna — kvíða. Þagnarbilin urðu æ lengri, tafirnar óþolandi. Eftir því sem þau heyrðust sjaldnar urðu hljóðin hærri og hvellari. Þau særðu hann í eyrum eins og hnífsstungur; hann óttaðist að hann mundi æpa. Það sem hann heyrði var tifið í úrinu hans.

Hann lauk upp augunum og sá aftur vatnið fyrir neðan. „Ef ég bara gæti losað á mér hendurnar,“ hugsaði hann, „gæti ég smeygt af mér snörunni og stokkið í ána. Ef ég kafaði gæti ég forðast byssukúlurnar, og með því að synda af þrótti náð bakkanum, stokkið inn í skóginn, og flúið heim. Heimili mitt, guði sé lof, er ennþá ekki á þeirra yfirráðasvæði; konan mín og börnin eru enn langt frá fremstu víglínu þeirra.“ Og sem þessar hugsanir, sem hér verður að klæða orðum, leiftruðu inn í heila hins dæmda fremur en urðu þar til kinkaði höfuðsmaðurinn til liðþjálfans. Liðþjálfinn steig til hliðar.

II

Peyton Farquhar var efnaður plantekrueigandi af gamalli og mikilsmetinni Alabamaætt. Þar sem hann var þrælaeigandi, og eins og aðrir þrælaeigendur stjórnmálamaður, var hann auðvitað skilnaðarsinni í öndverðu og heitur stuðningsmaður Suðurríkjanna. Drambsemisástæður, sem ekki er nauðsynlegt að tíunda hér, höfðu varnað honum þjónustu í þeim glæsilega her sem lagt hafði í hörmulega herför og endað með falli Corinthu. Honum höfðu gramist þær vansæmandi hömlur sem lagðar voru á hann og hann langaði að fá útrás fyrir þrótt sinn, lifa ævintýralegu lífi hermannsins og fá tækifæri til að vinna sér heiður. Það tækifæri, fannst honum, mundi bjóðast sér eins og það býðst öllum á stríðstímum. Á meðan gerði hann það sem hann gat. Engin þjónusta var of lítilfjörleg fyrir hann að inna af hendi til aðstoðar Suðurríkjunum, engin glæfraför of hættuleg fyrir hann að takast á hendur ef hún var í samræmi við skapgerð óbreytts borgara sem í hjarta sínu var hermaður og í góðri trú, án allt of margra skilyrða, játaðist að minnsta kosti að nokkru leyti undir það blátt áfram þorparalega dómsorð að engar reglur gildi í ástum og stríði.

Kvöld eitt þegar Farquhar og kona hans sátu á grófum bekk nálægt heimreiðinni á eignarjörð hans reið gráklæddur hermaður upp að hliðinu og bað um vatn að drekka. Frú Farquhar fannst sér heiður ger að fá að þjóna honum með sínum eigin hvítu höndum. Meðan hún var að sækja vatnið talaði maður hennar við rykstokkinn reiðmanninn og innti tíðinda frá vígstöðvunum.

„Norðanmennirnir eru að gera við járnbrautina,“ sagði maðurinn, „og eru að búa sig undir aðra sókn. Þeir eru komnir að Uglulækjarbrúnni og eru búnir að laga hana og hafa gert sér virki á norðurbakkanum. Yfirmaður þess hefur gefið út tilskipun, sem hangir uppi alls staðar, þess efnis að hver sá óbreyttur borgari sem staðinn er að því að skipta sér af járnbrautinni eða brúm, jarðgöngum og lestum henni viðkomandi verði tafarlaust hengdur. Ég sá tilskipunina.“

„Hvað er langt að Uglulækjarbrúnni?“ spurði Farquhar.

„Svona um 50 kílómetrar.“

„Er engin hereining hérna megin við ána?“

„Ekki nema ein varðstöð innan við kílómetra frá bakkanum og stakur varðmaður við þennan enda brúarinnar.“

„Gerum ráð fyrir að einhver — segjum óbreyttur borgari, sem þekkir til henginga — kæmist óséður fram hjá varðstöðinni og gæti kannski yfirbugað varðmanninn,“ sagði Farquhar brosandi, „hverju gæti hann áorkað?“

Hermaðurinn hugsaði sig um. „Ég var þar fyrir mánuði,“ sagði hann. „Ég tók eftir því að flóðið í vetur leið hafði hrúgað heilmiklu af rekaviði upp að stöplunum, sem eru úr timbri, á þessum enda brúarinnar. Hann er nú orðinn þurr og mundi fuðra upp.“ Húsmóðirin var komin með vatnið, og hermaðurinn drakk það. Hann þakkaði henni með virktum, hneigði sig fyrir manni hennar, og reið á brott. Klukkustundu síðar, eftir að dimmt var orðið, fór hann aftur hjá plantekrunni og stefndi norður, þaðan sem hann hafði komið. Hann var njósnari úr Sambandshernum.

III

Þegar Farquhar féll eins og steinn gegnum brúna missti hann meðvitund og var sem hann væri þegar dauður. Úr þessu ástandi vaknaði hann — óratíma síðar, fannst honum — við sársauka, sem stafaði af snöggum þrýstingi á hálsinn á honum, og því næst tilfinningu þess að hann væri að kafna. Hann fann skerandi sárar kvalir fara um sig, allt frá hálsi og niður í gegnum hverja taug líkams og lima. Þessi sársauki virtist kvíslast sem leiftur um skýrt markaðar línur með yfirmáta hröðum slætti, eins og taktfastur eldstraumur, og jók honum hita sem brátt gerðist óbærilegur. Í höfðinu var hann sér ekki meðvitandi um neitt nema fyllingu — þrengsli. Engar hugsanir fylgdu þessum tilfinningum. Hinn vitsmunalegi þáttur eðlis hans var þegar þurrkaður út; hann gat aðeins fundið til, og tilfinningin var kvalræði. Hann gat greint hreyfingu. Umlukinn geislandi skýi, sem hann var nú aðeins þess eldlegi kjarni án efnislegs inntaks, slöngvaðist hann í óskiljanlegum hengilsveiflum eins og gríðarstór pendúll. Þá, allt í einu, af slíkri skyndingu að honum ógnaði, skaust ljósið sem umlukti hann uppávið með hljóði sem helst líktist háu svampi; hræðilegur gnýr dundi í eyrum hans, og allt varð kalt og dimmt. Hann endurheimti hugarorku sína, og hann vissi að reiptaugin hafði slitnað og hann fallið í vatnsstrenginn. Það var engin frekari kyrking; snaran um hálsinn á honum var þegar að kæfa hann og varnaði vatninu að komast í lungun á honum. Að deyja hengdur á árbotni! — honum fannst það fáránleg hugmynd. Hann opnaði augun í dimmunni og sá fyrir ofan sig glætu ljóss, en hve langt hún var í burtu, hve langt utan seilingar! Hann var enn að sökkva, því að ljósglætan fór rénandi þar til vart grillti í hana. En svo tók hún að aukast aftur og verða bjartari, og hann vissi að hann væri að rísa upp að yfirborðinu — vissa sem hann tók með nokkurri tregðu, því að hann fann nú til mikilla óþæginda. „Að vera hengdur og drukkna,“ hugsaði hann, „það er ekki svo slæmt; en ég kæri mig ekki um að verða skotinn. Nei; ég vil ekki verða skotinn: það er ekki réttlátt.“ Hann var sér ekki meðvitandi um neina áreynslu, en snarpur sársauki í úlnliðunum gerði honum viðvart um að hann væri að reyna að losa á sér hendurnar. Hann veitti þessu bjástri athygli eins og slæpingi kynni að fylgjast með leikni loddara án þess að láta sig árangurinn miklu skipta. Glæsileg viðleitni! — stórkostlegur, ofurmannlegur kraftur! Ah, þetta var góður árangur! Bravó! Snærið var burtu; handleggirnir á honum skildust og flutu uppávið, og hann sá hendurnar á sér ógreinilega á báða vegu í birtunni sem var að aukast. Hann virti þær fyrir sér með nýjum áhuga þar sem fyrst önnur og síðan hin hamaðist á snörunni um hálsinn á honum. Þær slitu hana burt og ýttu henni grimmdarlega til hliðar, þar sem hún hlykkjaðist eins og vatnasnákur. „Settu hana aftur á, settu hana aftur á!“ Hann hélt sig hrópa þessa skipun til handanna á sér, því að losun snörunnar hafði fylgt sárasti kvalastingur sem hann hafði fram að því fundið til. Hálsinn á honum var hræðilega sár; heilinn brann sem í eldi; hjartað, sem bærst hafði dauflega, tók snöggan kipp og ætlaði að þröngva sér út um munninn á honum. Allur líkami hans var haldinn og hrelldur óbærilegri angist! En óhlýðnar hendurnar á honum hunsuðu skipunina. Þær börðu vatnið af þrótti með skjótum tökum niðurávið og ýttu honum upp á yfirborðið. Hann fann höfuðið á sér koma úr kafinu; augun í honum blinduðust af sólarljósinu; brjóstið þandist út eins og í krampa, og með slíkri kvöl að kórónaði allar aðrar gleyptu lungun í sig loftið, sem hann andaði frá sér aftur með háum skræk! Skilningarvit hans voru nú fullkomlega starfhæf. Þau voru meira að segja óeðlilega skörp og athugul. Eitthvað í þessari ógnarlegu röskun líffærakerfisins hafði svo upphafið þau og fágað, að þau veittu athygli hlutum sem áður höfðu farið framhjá þeim. Hann fann bylgjurnar á andliti sér og heyrði hljóðið í þeim hverri fyrir sig, þegar þær skullu á honum. Hann horfði á skóginn á árbakkanum, sá einstök tré, lauf, og æðarnar á hverju laufi — sá jafnvel skordýrin á þeim: engispretturnar, skærlitar flugurnar, gráar kóngulærnar sem strekktu vefinn sinn frá einni tág til annarrar. Hann tók eftir regnbogalitum daggardropunum á milljónum grasstráa. Suðið í rykmýinu sem sveimaði yfir hringiðunum í ánni, vængjaþytur drekaflugnanna, sundtök vatnakóngulónna eins og áratog sem knúð hafði bátinn þeirra — allt þetta barst honum eins og tónlist. Fiskur skaust hjá fyrir framan augun á honum, og hann heyrði hvernig hann klauf vatnið.

Hann hafði komið úr kafinu svo að hann sneri niður ána; á andartaki virtist hinn sýnilegi heimur snúast hægt um nöf sem var hann sjálfur, og hann sá brúna, virkið, hermennina á brúnni, höfuðsmanninn, liðþjálfann, óbreyttu hermennina tvo, böðla sína. Þá bar eins og skuggamynd við bláan himininn. Þeir hrópuðu og böðuðu höndum og bentu á hann. Höfuðsmaðurinn hafði gripið skammbyssuna sína en skaut ekki; hinir voru óvopnaðir. Hreyfingar þeirra voru skrípalega ýktar og hryllilegar, vöxturinn tröllslegur.

Allt í einu heyrði hann hvellt hljóð, og eitthvað small af skyndingu í vatnið aðeins fáum þumlungum frá höfðinu á honum og skvetti froðu framan í hann. Hann heyrði annan hvell og sá annan varðmanninn með riffilinn við öxlina og lítið, blátt reykský stíga upp af hlaupinu. Maðurinn í vatninu sá augað í manninum við brúna stara í sitt eigið gegnum sigtið á rifflinum. Hann tók eftir að það var grátt auga og minntist þess að hafa lesið að grá augu væru skörpust og allar frægar skyttur gráeygar. Þessi hafði samt ekki hitt.

Hliðarstraumur hafði snúið Farquhar hálfvegis við; hann hafði augun aftur á skóginum á bakkanum andspænis virkinu. Nú heyrði hann skýra háa rödd hljóma fyrir aftan sig með eintóna kveðandi og berast yfir vatnið svo greinilega að hún smó og kæfði öll önnur hljóð, jafnvel öldugutlið í eyrum hans. Þótt hann væri enginn hermaður hafði hann nógu oft komið í herbúðir til að þekkja uggvænlega merkingu þessa yfirvegaða, seimdregna, áblásna sönglanda; lautinantinn á bakkanum var að taka þátt í morgunverkunum. Hve kuldalega og miskunnarlaust — með hve jöfnu, rólegu hljómfalli, boðandi og knýjandi fram kyrrð í liðinu — og með hve nákvæmlega mældu millibili þessi grimmilegu orð féllu: „Standið rétt! . . . Axlið vopn! . . . Tilbúnir! . . . Miðið! . . . Hleypið af!“ Farquhar stakk sér — eins djúpt og hann gat. Vatnsniðurinn lét í eyrum hans eins og Niagarafossarnir, en þó heyrði hann lágan þrumudyninn frá skothríðinni, og þegar hann reis aftur upp að yfirborðinu varð hann var við glampandi málmagnir, sérkennilega flatar, sem smásveifluðust hæglega niðurávið. Sumar þeirra snertu hann, bæði andlit og hendur, og féllu síðan áfram. Ein sat föst milli kraga og háls; hún var óþægilega heit og hann þreif hana burt.

Þegar hann kom upp á yfirborðið og gleypti í sig andann sá hann að hann hafði verið lengi í kafi; hann var sýnu neðar í ánni — nær því að vera óhultur. Hermennirnir voru næstum búnir að endurhlaða; málmkrassarnir glömpuðu allir í einu í sólskininu þegar þeir voru dregnir út úr hlaupunum, snúið og stungið í slíðrin. Varðmennirnir tveir hleyptu af á ný, sjálfstætt og án árangurs.

Flóttamaðurinn sá allt þetta yfrum öxlina á sér; hann var nú á þróttmiklu sundi með straumnum. Heilinn í honum starfaði jafnrösklega og armar hans og fætur; hann hugsaði með ljóshraða.

„Liðsforinginn,“ ályktaði hann, „fer ekki að gera sömu skyssuna aftur. Það er jafnauðvelt að skýla sér fyrir skothríð og einstöku skoti. Hann er sennilega búinn að gefa skipun um að skjóta að vild. Guð hjálpi mér. Ég get ekki komist undan þeim öllum!“ Voðalegri gusu minna en tvo metra frá honum fylgdi hár þytur með minnkandi styrkleika, sem virtist fara aftur gegnum loftið að virkinu og dó út í sprengingu sem hrærði ána niður að botni! Rísandi vatnsfaldur sveigðist yfir hann, féll yfir hann, blindaði hann, kæfði hann! Fallbyssan var farin að taka þátt í leiknum. Þegar hann hristi á sér höfuðið eftir uppnámið í vatninu við höggið heyrði hann kúluna, sem fleyst hafði upp, fara suðandi gegnum loftið fyrir framan sig, og eftir andartak var hún farin að brjóta og kvista greinar í skóginum hinum megin.

„Þetta gera þeir ekki aftur,“ hugsaði hann; „næst verður hún hlaðin með þrúguskotum. Ég verð að hafa augun á fallbyssunni; reykurinn getur sagt mér til — hvellurinn berst of seint; hann er seinni en skotið. Þetta er góð byssa.“ Allt í einu fann hann sig þeytast hring eftir hring — spinna eins og spunakerlingu. Áin, bakkarnir, skógarnir, brúin, sem nú var orðin fjarlæg, virkið og mennirnir — allt var í óljósum hrærigraut. Hlutirnir greindust aðeins sem litir; hringlaga, lárétt strik af litum — það var allt sem hann sá. Hann hafði borist inn í hringiðu og var nú þeytt áfram hraðfara og með snúningi sem kom honum til að sundla og verða veikur. Eftir fáein andartök kastaðist hann upp á mölina við rætur vinstri bakka árinnar — syðri bakkans — og bak við eyrarodda sem huldi hann fyrir óvinum hans. Þessi skyndilegi stans og skrámur á annarri hendinni af mölinni hresstu hann, og hann grét af ánægju. Hann boraði fingrunum niður í sandinn, jós honum yfir sig báðum höndum og blessaði hann upphátt. Sandurinn sýndist honum eins og demantar, rúbínar, smaragðar; hann gat ekki hugsað sér neitt svo fagurt að hann líktist því ekki. Trén á bakkanum voru risastórar garðplöntur; hann tók eftir ákveðnu skipulagi í niðurröðun þeirra, andaði að sér ilminum af blómum þeirra. Undarlegt, rósbleikt ljós skein gegnum bilin milli stofnanna, og vindurinn lék á hörpu sína í greinum þeirra. Hann hafði enga löngun til að fullkomna flótta sinn — var ánægður með að dvelja á þessum seiðmagnaða stað þar til hann yrði handtekinn á ný.

Hvinur og brestir af þrúguskoti meðal greinanna hátt yfir höfði hans vöktu hann af draumi sínum. Rugluð fallbyssuskyttan hafði sent honum kveðjuskot af handahófi. Hann spratt á fætur, þaut upp aflíðandi bakkann, og hentist inn í skóginn.

Hann ferðaðist þann dag allan og tók stefnu með mið af sólinni. Skógurinn virtist aldrei ætla að enda; hann sá hvergi rof í honum, ekki einu sinni slóð eftir skógarhöggsmenn. Hann hafði ekki vitað að hann ætti heima í svo ósnortnu héraði. Það var eitthvað óhugnanlegt við þá opinberun.

Um náttmál var hann orðinn útkeyrður, fótsár og hungraður, en hugsunin um konu og börn knúði hann áfram. Að lokum fann hann veg sem lá í það sem hann vissi að var rétta áttin. Hann var jafnbreiður og beinn og borgarstræti, og þó virtist sem enginn hefði farið um hann. Engir akrar lágu að honum, hvergi neinir mannabústaðir. Ekki einu sinni hundgá gaf til kynna mannabyggð. Svartir stofnar trjánna mynduðu beinan vegg á báðar hendur og enduðu við sjóndeildarhring í odda eins og teikning með fjarvíddarlexíu. Yfir höfði hans, þegar hann leit upp gegnum þessa skógargjá, skinu stórar gullnar stjörnur, sem litu ókunnuglega út og klasað var í undarleg stjörnumerki. Hann var viss um að þeim væri skipað niður eftir einhvers konar reglu sem hefði dulda og óheillavænlega merkingu. Skógurinn til beggja handa var fullur af sérkennilegum hljóðum, og meðal þeirra heyrði hann greinilega — einu sinni, tvisvar, og enn aftur — hvíslingar á ókunnu tungumáli.Hann hafði sársauka í hálsinum, og þegar hann lyfti höndum og þreifaði fann hann að hann var hræðilega bólginn. Hann vissi að það væri svartur hringur þar sem snaran hafði marið hann. Augun í honum virtust þrútin; hann gat ekki lengur lokað þeim. Tungan í honum var bólgin af þorsta; hann svalaði henni með því að reka hana út úr sér út í kalt loftið. Hve mjúklega svörðurinn hafði teppalagt þessa óförnu breiðgötu — hann fann ekki lengur veginn undir fótum sér! Eflaust hafði hann sofnað á göngunni þrátt fyrir þjáningar sínar, því að nú sér hann annað svið — kannski var hann bara að ná sér eftir óráð. Hann stendur við hliðið heima hjá sér. Allt er eins og hann skildi við það og allt bjart og fagurt í morgunsólinni. Hann hlýtur að hafa verið á ferðinni alla nóttina. Þegar hann ýtir opnu hliðinu og fetar sig upp breiðan, hvítan gangstíginn sér hann bregða fyrir kvenfatnaði; konan hans, svo fersk og svöl og indæl, stígur niður af veröndinni að koma til móts við hann. Fyrir neðan þrepin stendur hún og bíður, brosandi af ósegjanlegri gleði, óviðjafnanleg í þokka sínum og virðuleik. Ó, hvað hún er falleg! Hann stekkur fram með útbreidda arma. Þegar hann er um það bil að faðma hana að sér finnur hann deyfandi högg aftan á hálsinn; blindandi hvítt ljós logar allt í kringum hann með hljóði eins og af fallbyssuskoti — síðan er allt myrkur og þögn! Peyton Farquhar var allur; hálsbrotinn skrokkurinn sveiflaðist hóglega frá hlið til hliðar neðan við plankana á Uglulækjarbrú.

Siðferðislögmálið og eigingirnin

Saga – missirisrit, 1. desember 1928. Winnipeg, Kanada. Þýðanda ekki getið, en ritstjóri er Þorsteinn Þ. Þorsteinsson.

Siðferðislögmál mætti Eigingirni á brú. sem var aðeins nógu breið fyrir einn. “Legstu niður vanvirðan þín svo eg geti gengið yfir þig,” þrumaði Siðferðislögmálið.
Eigingirnin horfði í augu hennar, en steinþagði.
“Ó,” sagði Siðferðislögmálið efandi, “við skulum kasta hlutkesti um það hvor okkar snúi til baka meðan hin fer yfir.”
Eigingirnin þagði, en tók ekki af henni augun.
“Til þess að forðast árekstur,” sagði Siðferðislögmálið töluvert huklandi, þá skal eg leggjast niður og lofa þér að ganga yfir mig.”
Þá fékk Eigingirnin málið:
“Eg held þú sért nú annars ekki notandi til að ganga á þér. Eg er dálítið vandlát að því hvað eg hefi undir fótunum. Setjum svo að þú steypir þér í ána.”
Og þann veg fór það.

Orðabók Andskotans

Árið 2000 gaf JPV forlag út bókina Orðabók Andskotans (The Devil’s Dictionary) sem Hallberg Hallmundsson íslenskaði auk þess að rita æviágrip og sögu höfundar, byggða að mestu á bókinni Ambrose Bierce: Alone in Bad Company eftir Roy Morris, Jr. Hér á eftir koma dæmi um nokkrar af styttri orðskýringum bókarinnar.

Böl h, aðlögunarferli til undirbúnings sálinni fyrir aðra bitra tilveru.
Dagbók kv, dagleg greinargerð um þann hluta ævi manns sem hann getur kinnroðalaust sagt sjálfum sér frá.
Drepsótt kv, til forna, almenn refsing saklauss fólks til viðvörunar þjóðhöfðingja þess, eins og í alkunnu dæmi af faraó hinum ónæma. Nútímadrepsóttir, eins og við erum svo lánsöm að kynnast þeim, eru aðeins tilviljanakenndir vitnisburðir um tilgangslausa andstyggð náttúrunnar.
Einu sinni ao, nógu oft
Hugleysingi k, sá sem á hættustund hugsar með fótunum.
Látbragðsleikur k, sjónleikur sem settur er fram án þess að tungunni sé misþyrmt; sá angi leiklistarinnar sem minnst er ógeðfelldur.
Leiðindaskjóða kv, persóna sem talar þegar þú vilt að hún hlusti.
Leiðrétta s, gefa náunganum kost á annarri og betri skyssu en þeirri sem hann hafði talið sér í hag að gera.
Maður k, skepna sem er svo frá sér numin af hugleiðingum um hvað hún sé, að heni sést yfir það sem hún vafalaust ætti að vera. Aðalstarf hennar er eyðing annarra skepna, sem og sinnar eigin tegundar, en hún margfaldast samt með svo þrálátum hraða að nú mora orðið af henni allir hlutar hins byggilega heims og Kanada.
Málsháttur k, beinlaus speki handa tannlausum manni
Nískur l, óþarflega fastheldinn á það sem margt ágætisfólk vildi gjarna koma höndum yfir.
Píanó h, stofuáhald til að halda í skefjum iðrunarlausum gestum. Notkun tólsins felst í því að þrýsta niður lyklum þess og þar með gleði áheyrandanna.
Ruddaskapur k, gagnrýnið orðalag sem einhver annar viðhefur um mann sjálfan.
Samræður kv ft, vörusýningar til kynningar á minni háttar andlegum afurðum, þar sem hver þátttakandi er of upptekinn af tilhöfum síns eigin varnings til að gefa gaum að því sem náunginn hefur á boðstólum.
Sími k, uppfinning andskotans, sem afnumið hefur hagræðið af því að halda ógeðfelldu fólki armslengd frá sér.
Strútur k, stór fugl, sem náttúran hefur synjað (vafalaust vegna synda hans) um þá afturvísandi tá eða kló, sem svo margir guðhræddir náttúrufræðingar hafa litið á sem augljósa sönnun um ásetning. Þótt hann skorti nothæfa vængi, telst það ekki galli, því að á það hefur verið bent af mikilli útsjónarsemi, að strúturinn er ófleygur.