Ambrose Bierce var bandarískur rithöfundur, einna þekktastur fyrir samansafn orðskýringa sem kom út undir heitinu The Devil‘s Dictionary eða Orðabók Andskotans (í íslenskri þýðingu Hallbergs Hallmundssonar árið 2000) auk nokkurra fjölmargra smásagna sinna. Orðabók Andskotans er samansafn útúrsnúinna orðskýringa í formi staksteina sem hófu göngu sína í vikublaði árið 1891 og héldu áfram handahófskennt allt til ársins 1906, þegar heildarsafn þeirra kom fyrst út. Nokkur dæmi má finna hér á undirsíðu.
Bierce var afkastamikill rithöfundur, dálkahöfundur og blaðamaður sem, á þeirri rúmu hálfu öld sem ferill hann spannaði, skrifaði m.a. beitta gagnrýni, hæðnispistla, kaldhæðnar dæmisögur, smásögur með yfirnáttúrulegu og ógnvekjandi yfirbragði, sjálfsævisöguleg brot úr borgarastríðinu 1861-1865, og óþægilegar smásögur um sama efni.
Þann 24. júní 1842 fæddist drengur sem fékk nafnið Ambrose Gwinnet Bierce, í bjálkakofa nærri Horse Cave Creek í Meigs-sýslu Ohio-fylkis Bandaríkjanna, sá tíundi í systkinaröðinni af alls þrettán börnum foreldra sinna. Eitthvað voru kærleikar innan fjölskyldunnar takmarkaðir; ýmislegt bendir til þess að drengnum hafi helst samið við bróður sinn Arthur, og faðirinn Marcus sem sjálfur átti þónokkur systkini talaði helst bara við bróður sinn Lucius. Fjölskyldan fluttist búferlum nokkuð reglulega á uppvaxtarárum Bierce og hver bújörðin var örlítið lakari en sú fyrri. Marcus Bierce bar meiri ást til bóka en bústarfa og skorti metnað til annars en að rétt skrimta af þessum 80 ekrum sínum. Sagt var að hann ætti stærsta heimilisbókasafn sýslunnar og svo virðist sem það hafi verið það eina sem sonur hans taldi honum til tekna.
Fimmtán ára gamall fór Bierce að heiman til að gerast prentaralærlingur og snattari hjá The Northern Indianian, litlu fréttablaði í bænum Warsaw í Indíana-fylki, tæpum 5 kílómetrum norðan við þáverandi heimili fjölskyldunnar að Walnut Creek. Ekki er ólíklegt að þar hafi hann þróað með sér ást á hinu ritaða orði og góða tilfinningu fyrir orðfæri, líkt og samtímarithöfundarnir Mark Twain og William Dean Howells, og þessi starfsreynsla síðar leitt hann inn í heim blaðamennskunnar sem varð hans megin tekjulind í gegnum ævina. Starfsferli hans á dagblaðinu lauk í fússi í kjölfar rifrildis og óvissa ríkti um framtíð hins unga og orðfæra Bierce. Sjálfur sagði Bierce aldrei neitt um hvað hefði orsakað rifrildið en orð götunnar var að hann hefði verið ásakaður um þjófnað sem síðar hefði þó tekist að afsanna. Fyrir tilstilli og hvatningu Luciusar föðurbróður síns hóf hann nám við herskólann Kentucky Military Institute haustið 1859. Námsdvöl Bierce varði ekki nema einn vetur og næsta árið vann hann sem verkamaður og starfsmaður í verslun. En svo skall á stríð.
Þann 12. apríl 1861, þegar Ambrose Bierce var tæplega 19 ára, hófst borgarastríð1 í Bandaríkjunum og viku síðar skráði hann sig til þátttöku, annar maður Indíana-fylkis til að gera svo. Í upphafi var ekkert sem benti til þess að þetta stríð myndi vara lengur en í nokkra mánuði og fyrsta ráðning nýliðans var bara til fjögurra mánaða. Annað átti eftir að koma á daginn og í ágúst sama ár var Bierce endurráðinn til þriggja ára í viðbót, en nú sem liðþjálfi. Í febrúar árið eftir var hann svo skipaður í stöðu kortagerðamanns (e. topographical officer) í stórfylki Hazens hershöfðingja, stöðu sem hann virðist hafa gegnt meirihluta stríðsins. Mögulega hefur hann lært kortagerð í herskólanum en að auki var hann minnugur og veitti umhverfi sínu mikla eftirtekt. Smásögur hans eru margar fullar af greinargóðum lýsingum á aðstæðum og umhverfi.
Borgarastríðið stóð yfir í rúm fjögur ár og er blóðugasta styrjöldin í sögu Bandaríkjanna fyrr og síðar. Talið er að allt að 850.000 manns hafi látið lífið í bardögum eða af sárum og veikindum þeim tengdum, sem er um þriðjungur þess fjölda sem barðist fyrir báðar hliðar samanlagt. Ambrose Bierce gegndi herþjónustu í 45 mánuði alls, eða tæp 4 ár, tók þátt í nokkrum af þekktustu bardögunum, var stríðsfangi um skamma hríð og upplifði nær allan þann hrylling sem styrjaldir hafa upp á að bjóða. Kaldhæðnin, biturleikinn og vantrúin á samferðamönnum sínum sem líklega var honum í blóð borin hefur fengið að nærast og dafna í slíkum aðstæðum.
Eftir stríðslok starfaði Bierce um tíma á vegum fjármálaráðuneytisins við að gera eigur óvinarins (Suðurríkjamanna) upptækar í bænum Selma í Alabama-fylki. Bærinn hafði nánast verið lagður í rúst undir lok stríðsins og heimamenn voru ekki kátir með þessa starfsemi og hafði forveri Bierce, sem fór úr starfinu og í kalda gröf, fengið að kenna á því. Þegar tækifæri til þátttöku í könnunarleiðangri undir stjórn Hazens hershöfðingja bauðst var Bierce fljótur að stökkva til. Leiðangrinum var ætlað að kanna og kortleggja svæðið á milli Nebraska og Kaliforníu en loforð um majórstign (e. brevet major) sem hæfði reynslu Bierce varð að engu þegar til San Francisco kom, þaðan sem leiðangurinn átti að leggja af stað, og honum bauðst þess í stað liðsforingjastaða (e. second lieutenant) sem var stöðulækkun um a.m.k. tvö þrep. Yfirmönnum eftirstríðshersins var einfaldlega ofaukið. Bierce var ósáttur við það boð; hann hafði unnið sig upp innan hersins og hafði engan áhuga á að snúa aftur neðar í tign en við fyrri starfslok og varð því eftir í San Francisco. Sú borg hafði stökkbreyst úr því að vera hálfgert sveitaþorp með þrjúhundruð íbúa yfir í sextíuþúsund manna stórborg á innan við tveimur áratugum, og í þeirri borg voru gefin út sex mismunandi dagblöð. Bierce kom sér í blaðamennskustörf og kynntist þar konu, Mary Ellen (Mollie) Day, sem hann svo kvæntist í lok ársins 1871. Vorið eftir fluttu þau hjón til London þar sem Bierce gaf út sínar fyrstu þrjár bækur samhliða fréttamennsku og dálkaskrifum í blöð, og þeim fæddust tveir synir. Árið 1875 fluttist fjölskyldan aftur til San Francisco og þriðja barnið, dóttir, fæddist í október það ár. Af þeim systkinunum lifði einungis dóttirin foreldra sína.
Bierce starfaði sem blaðamaður og ritstjóri megnið af fullorðinsárum sínum. Hann skrifaði 249 smásögur og 846 dæmisögur til viðbótar við ritstjórnar- og blaðagreinar sínar og dálkaskrif. Þekktasta verk hans er líklega Orðabók Andskotans (The Devil’s Dictionary) sem kom fyrst út árið 1906 og inniheldur samansafn af orðskýringum Bierce, sem hann birti reglulega í blaðinu Wasp. Dálkurinn sjálfur hét The Devil’s Dictionary en fyrsta útgáfa safnsins fékk titilinn The Cynic’s Wordbook (eða Orðabók bölsýnismannsins) því ekki þótti hæfa að ritið væri kennt við Kölska. Þessi orðabók hefur verið þýdd á mörg tungumál og endurútgefin margsinnis.
Smásögur Bierce eru minna þekktar en eiga það þó til að birtast í smásagnasöfnum, einkum og sér í lagi sagan An Occurrence at Owl Creek Bridge (atvik við Uglulækjarbrú) sem lýsir hugrenningum plantekrueiganda frá Suðurríkjunum þegar hann hyggst flýja hermenn Norðurríkjanna í kjölfar ákveðins atviks. Söguþráðurinn fer fram og til baka í tíma og endinn er óvæntur. Sagan birtist fyrst í blaðinu The San Francisco Examiner í júlí 1890 og síðar í smásagnasafni Bierce sjálfs; In the Midst of Life – Tales of Soldiers and Civilians sem kom fyrst út árið 1891 og tekur sér efnivið úr Borgarastyrjöldinni. Aðrar þekktar smásögur snúast gjarnan um hið yfirnáttúrulega með óvæntum og ónotalegum endi.
Lítið er vitað um dauða Ambrose Bierce. Haustið 1913 lagði hann af stað til Mexíkó til að upplifa, að eigin sögn, borgarastríðið þar. Hann lét fremur lítið uppi um áætlanir sínar en gaf þó til kynna í bréfum til dóttur sinnar og vina að hann byggist ekki við að snúa aftur og að hans biði eitthvað óvænt. Síðustu ummerki um hann er bréf til vinar dagsett þann 26. desember 1913 í Chihuahua í Mexíkó, þar sem hann segir: ”Hvað mig varðar, þá fer ég héðan á morgun til ókunns áfangastaðar.” Síðan hefur hvorki tangur né tetur sést af Bierce né nokkuð til hans spurst. Þetta brotthvarf hans hefur blásið byr í alls kyns sögusagnir; að hann hafi framið sjálfsvíg, að hann hafi mætt örlögum sínum frammi fyrir aftökusveit, verið drepinn vegna peningana sem hann bar á sér og grafinn með leynd í Sonora-hæðum, að hann væri í Englandi að ráðleggja Herbert Kithener varðandi framgöngu Breta í Fyrri heimsstyrjöldinni, eða látist á geðsjúkrahúsi í Napa í Kaliforníu. Allt bendir þó til þess að hann hafi látið lífið í Ojinaga-bardaga í Mexíkó þann 11. janúar 1914.
Heimildir:
Jackson, Joseph Henry, editor. “Introduction.” Tales of Soldiers and Civilians, The Heritage Press, 1971, bls. ix–xxx.
Swaim, Don. Ambrose Bierce Chronology. Skoðað 3. feb. 2024.
Jenkins, Mark Collins. “Fort Sumter: How Civil War Began With a Bloodless Battle.” National Geographic, 13. apríl 2011.
Wiggins, Robert A. Ambrose Bierce. University of Minnesota Press, 1964.
- Borgarastríð Bandaríkjanna (the American Civil War) hefur gjarnan verið kallað Þrælastríðið á Norðurlöndunum, en snerist þó ekki nema að hluta til um afnám þrælahalds í Bandaríkjunum. ↩︎