Borgarastríð Bandaríkjanna 1861-65 er sögusvið smásagna úr safninu In the Midst of War: Tales of Soldiers and Civilans, sem og sjálfsævisögulegra pistla sem Ambrose Bierce ritaði nokkru eftir stríðslok. Í því stríði börðust um 3 milljónir manna og lengst af var talið að 620.000 manns hefðu látist – 2% þjóðarinnar. Núorðið telja margir það vanreiknað og að um 850.000 manns hafi látist í bardögum og af sárum og veikindum sem rekja má beint til bardaga og aðstæðna hermanna.
Þetta borgarastríð var gjarnan kallað Þrælastríðið í íslenskum textum og frásögnum, og er í sumum löndum þekkt sem Úrsagnarstríðið, (eða War of Secession á ensku) enda hófst það á úrsögn nokkurra ríkja eða fylkja úr bandalagi ríkja Norður-Ameríku. Þó afnám þrælahalds hafi líklega verið áhrifamesta afleiðing stríðsins þá var það einungis óbeinn orsakavaldur í röð atburða.
Myndin efst á síðunni sýnir skiptingu ríkjanna árið 1864 í Suðurríkjabandalagið (the Confederacy) með rauðu og Sambandið (the Union) með bláu. Ljósblá eru þau ríki sem leyfðu þrælahald og gráu svæðin eru yfirráðasvæði (e. territories) sem enn var ekki búið að skipta upp í fylki eða ákvarða um leyfi til þrælahalds. Mynd eftir Júlío Reis.
Evrópubúar í nýjum heimi og stofnun Bandaríkjanna
Saga Bandaríkja Norður-Ameríku hófst snemma á 17. öld þegar breskir og aðrir evrópskir landnemar settust að á austurströnd Norður-Ameríku og hófu að stofna hverja nýlenduna á fætur annarri. Á þessum tíma bjuggu líklega 5-600 ættbálkar frumbyggja víðsvegar um alla norðurálfuna, en það stoppaði ekki nýbúana í að eigna sér og sínum landsvæði til uppbyggingar og ræktunar. Fyrstu öldina og gott betur tilheyrðu flestar nýlendurnar Englandi, Frakklandi eða Spáni og áttu í vel þekktu nýlendusambandi við sínar „móðurjarðir“, með tilheyrandi stuðningi frá þeim og skattgreiðslum til þeirra. Englendingar komu sér upp bandalagi við ákveðna frumbyggjaættbálka á meðan Frakkar mynduðu bandalag við andstæða frumbyggjaættbálka og hvort stórveldið um sig barðist fyrir yfirráðum á nýlendusvæðunum. Eftir Frakka- og frumbyggjastríðið 1754-1763 (e. The French and Indian War) þar sem franska konungsveldið laut í lægra haldi fyrir því breska ákvað breska ríkisstjórnin að auka skattheimtur á nýlendur sínar til að bæta sér upp kostnað við stríðsreksturinn þar. Sú ákvörðun, auk breytinga á framkvæmdavaldi, lagðist illa í nýlendubúna og leiddi á endanum til Frelsisstríðs Bandaríkjanna, sem ýmist kallast The American Revolutionary War eða The American War of Independence þar ytra og stóð yfir frá apríl 1775 fram í september 1783. Tæpum fimmtán mánuðum eftir upphaf stríðsins sameinuðust þrettán nýlendur um að lýsa yfir sjálfstæði frá Englandi og þann 4. júlí 1776 leit Einróma yfirlýsing hinna þrettán sameinuðu ríkja Ameríku (e. The unanimous Declaration of the thirteen united States of America), betur þekkt sem Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna (e. Delaration of Independence) dagsins ljós. Sumarið 1787, fjórum árum eftir lok Frelsisstríðisins, var stjórnarskrá þessarar nýju þjóðar rituð og í henni m.a. tiltekin réttindi þegna hennar. Þar sem þrælahald var hluti af lífstíl og ríkidæmi margra mektarmanna fór svo að stjórnarskráin lagði það í hendur hvers ríkis fyrir sig að ákveða um lögmæti þess að eiga, selja og kaupa manneskjur annars kynstofns líkt og um búfénað væri að ræða. Þessi stjórnarskrá er enn notuð, með alls 27 umbótum (e. amendments).
Þrælahald í sögu þjóðarinnar
Þó andstaða við þrælahald hafi verið farin að láta á sér kræla þegar við gerð stjórnarskrárinnar þá var það samofið sögu þjóðarinnar. Þrælahald í einni eða annarri mynd hafði viðgengist í hinum nýja heimi allt frá upphafi; fyrst með skuldbindingavinnu (e. indentured servitude) þar sem innflytjendur greiddu fyrir far sitt til Ameríku eða aðra skuld með því að skuldbinda sig til launalausrar vinnu (fyrir utan fæði og húsnæði) í ákveðinn árafjölda. Líkt og aðrar skuldir gat þessi vinnusamningur gengið kaupum og sölum milli húsbænda og hækkað eða lækkað í verði eftir aðstæðum, án þess að sá skuldbundni hefði nokkuð um það að segja. Svikist hann undan vinnu eða næðist á flótta úr vistinni átti hann á hættu að eitt eða fleiri ár bættust við samningstímann. En launalaust vinnuframlag skuldbundinna dugði þó skammt og strax á fyrri hluta sautjándu aldar hófst innflutningur þræla frá ýmsum löndum Afríku. Ættbálkaerjur í Afríkuálfu auðvelduðu evrópskum þrælakaupmönnum að kaupa þræla og stríðsfanga beint frá sigurvegurum, og eftir því sem leið á öldina byggðist upp gífurlegur iðnaður í kringum kaup og sölu á þrælum. Af þeim 12,5 milljón Afríkumanna sem áætlað er að hafi verið hneppt í þrældóm og send með skipum til beggja Ameríkuálfa lifðu um 10,5 milljón ferðalagið af.
Vinnuframlag afrískra þræla var á 17. og 18. öld mestmegnis nýtt til ræktunar tóbaks, sykurreyrs, hrísgrjóna, indígó-plantna og bómullar á plantekrum við suðurströnd Atlantshafsins, frá Maryland og suður til Georgíu. Bómull eða baðmull er vel þekkt í fata- og textíliðnaði; endingargott efni sem unnið er úr fræhárum baðmullarrunnans. Vinna þræla á bómullarekrunum fólst m.a. í að safna þessum dúskum af plöntunni og hreinsa burt fræin svo hægt væri að vinna úr þeim þráð í vefnað. Upp úr 1790 þróaði frumkvöðull að nafni Eli Whitney sérstaka frægildru til að skilja fræin frá hárdúskum og flýta þannig ferlinu til muna. Þessi uppfinning er vel þekkt sem The Cotton Gin (sem útleggja mætti sem baðmullarskilju eða baðmullargildru á íslensku). Í stað þess að uppfinningin drægi úr þörf fyrir þræla skapaði hún að því er virtist óseðjandi eftirspurn eftir bómull og bómullarframleiðsla í Bandaríkjunum rauk úr 156.000 böggum1 árið 1800 upp í 4.000.000 bagga árið 1860. Mikinn mannskap þurfti til að rækta akrana og knýja skiljurnar, og fyrir tilstilli launalausra og sívinnandi þræla var hægt að halda bómullarverði niðri.
Klofningur ríkjasambandins
Þegar líða tók á 19. öldina fór iðnaður að ná undirtökunum í ríkjunum norðanmegin á meðan landbúnaður var undirstaðan sunnanmegin, einkum bómullarræktun með tilkomu baðmullarskiljunnar. Lagt hafði verið bann við frekari þrælainnflutningi frá Afríku árið 1808, þrælahald var bannað í mörgum ríkja norðanmegin og Norðanmenn voru andvígir því að þrælahald yrði leyft í þeim nýju ríkjum sem landvinningar til vesturs mynduðu. Þó er ekki þar með sagt að þeir sem börðust fyrir afnámi þrælahalds hafi endilega haft jafnrétti og bræðralag í huga; mörgum sveið fyrst og fremst það að íbúar sumra ríkja hefðu greiðan aðgang að ókeypis vinnuafli og víða var hugsunarhátturinn sá að þrælana ætti að frelsa og senda svo aftur til Afríku, enda væru Bandaríkin land hins hvíta og siðmenntaða kynstofns. Þessi ágreiningur um rétt fólks til að eiga, kaupa og selja aðrar manneskjur til að skapa sér auð og viðhalda ákveðnum lífstíl var stór liður í því að þegar repúblikaninn og afnámssinninn Abraham Lincoln náði forsetakjöri í nóvember 1860 þá sáu nokkur ríkjanna sæng sína upp reidda og sögðu sig úr ríkjasambandinu.
Fyrsta ríkið til að segja sig úr Bandaríkjunum var Suður-Karólína og fleiri fylgdu í kjölfarið. Þegar Lincoln var vígður til embættis Bandaríkjaforseta í mars 1861 höfðu alls sjö þrælahalds-ríki sagt sig úr sambandinu og stofnað sitt eigið, með nýjum fána og eigin stjórnarskrá. Stofnun hins nýja Suðurríkjabandalags (the Confederacy, og ríkin kölluð the Confederate States) var þó ekki hugsuð sem stríðsyfirlýsing við hinn hluta þjóðarinnar. Suðurríkjamenn upplifðu boð um afnám þrælahalds í öllum ríkjum sem árás á sína lífshætti og menningu, og eins og málið horfði við þeim þá var með slíku alríkisvaldi verið að breyta því samkomulagi sem nýlendurnar þrettán höfðu gert með sér við stofnun Bandaríkjanna. Úrsagnarríkin væru með stofnun nýs bandalags í raun að hverfa aftur til hins upprunalega samkomulags sem heimilaði hverju ríki að setja sín eigin lög, og stjórnarskrá hins nýja Suðurríkjabandalags var afskaplega lík stjórnarskrá Bandaríkjanna. Í stjórnarskrá Suðurríkjabandalagsins kom aftur á móti skýrt fram að þrælahald væri leyfilegt.
Þann 12. apríl 1861 réðist her Suðurríkjabandalagsins á Sumter-virki sem lá utan við strönd Suður-Karólínufylkis við bæinn Charleston. Um töluverðan tíma hafði ágreiningur staðið um það hvorum hinna stríðandi aðila virkið tilheyrði og þar kom að því að Suðurríkjabandalagið ákvað að slá eign sinni á það. Þann dag blakti þó fáni Bandaríkjanna við hún í Sumter-virki og því kom ekki annað til greina en að líta á þennan gjörning sem árás á Bandaríkin (hin upprunalegu, the Union). Þremur dögum síðar sendi Lincoln forseti út boð til landsmanna sinna og óskaði eftir 75.000 sjálfboðaliðum til að berjast gegn því sem hann kallaði uppreisn, og bjarga bandarísku þjóðinni frá því að klofna í tvennt. Ein þekktasta tilvitnunin úr þessu samhengi er „a house divided against itself cannot stand“ sem er tilvísun í Matteusarguðspjall2 og merkir að missætti eða ágreiningur innan heimilisins muni á endanum leysa það upp, enda var fyrsta yfirlýsta takmark Borgarastríðsins að berja niður uppreisnina og tryggja samband allra ríkjanna undir sameinaðri stjórn, einum sameiginlegum fána og sem einnar þjóðar.
Þessi hugmynd Suðurríkjanna um að skilja sig svo skyndilega og harkalega frá sambandinu gekk ekki alveg upp því skilin á milli sambandssinna og aðskilnaðarsinna voru ekki endilega skýr og hollusta við hvorn málstaðinn fyrir sig fór ekki alltaf eftir búsetu eða þjóðfélagsstöðu svo æskuvinir, nágrannar og jafnvel fjölskyldumeðlimir gátu fundið sig knúna að velja milli þess hvort ætti sterkari ítök í þeim; hollustan við fylkið eða við ríkjasambandið. Úlfakreppan sem þetta olli kemur m.a. fram í sögunum Coulter’s notch og Horseman in the sky (Reiðmaður á himni) eftir Bierce.
Sveitapiltar og iðnnemar í hermennsku
Á þeim rúmu fjórum árum sem Borgarastríð stóð yfir börðust um 3 milljónir manna víðsvegar um landið. Skv. manntali voru íbúar landsins árið 1860 samtals 31,4 milljónir, af öllum kynþáttum og þjóðfélagsstéttum, og þátttaka því 10% á landsvísu en hlutfallslega misskipt á milli einstakra fylkja og svæða. Í apríl 1861, þegar Lincoln kallaði eftir 75.000 sjálfboðaliðum til að berjast fyrir land og þjóð voru einungis um 15.000 atvinnuhermenn í Norðurríkjunum og sjálfsagt töluvert færri í Suðurríkjunum. Allur viðbótarliðsauki beggja fylkinga var þverskurður síns samfélags; bændasynir, iðnaðarmenn úr ýmsum greinum og verkamenn — menn með enga herþjálfun en gjarnan draumórakenndar hugmyndir um hetjudáðir og heiðarlega baráttu.
Af þessari rúmu 31 milljón töldust rétt tæpar 4 milljónir til þræla og þeim til viðbótar voru um 500.000 Afríkuættaðir leysingjar eða frjálsbornir. Í upphafi stríðsins voru báðar fylkingar sammála um að þetta skyldi vera stríð hvítra manna, enda bjuggust menn ekki við öðru en að þetta yrði skammvinnt stríð og sjálfsagt betra að vera ekkert að blanda fyrrverandi og núverandi þrælum í þá baráttu. Þátttaka svartra raungerðist þegar leið á stríðið, með sérstökum herdeildum hörundsdökkra (enda þótti aðskilnaður kynþáttanna hið eðlilegasta og sjálfsagðasta mál).
Í Norðurríkjunum var óskað eftir sjálfboðaliðum í herinn og til að byrja með átti það sama við um Suðurríkin. Í apríl 1862, ári eftir að stríðið hófst, neyddist Suðurríkjabandalagið hinsvegar til að koma á herskyldu til að viðhalda og endurnýja herafla sinn. Herskyldan náði til allra hvítra karlmanna á aldrinum 18 til 35 ára sem töldust þegn einhvers ríkis/fylkis þess. Einhverjar undanþágur leyfðust og m.a. gátu plantekrueigendur með ákveðinn fjölda þræla fengið undanþágu, sjálfsagt á þeim forsendum að einhver þyrfti að vera á staðnum til að bera ábyrgð á rekstri búsins. Í einni þekktustu sögu Ambrose Bierce, An Occurrence at Owl Creek Bridge (Atvik við Uglulækjarbrú ), segir frá plantekrueigandanum Peyton Farquhar sem svíður að vegna aðstæðna hafi hann ekki getað tekið þátt í að berjast fyrir Suðurríkin svo hann reynir að leggja málstaðnum lið á annan hátt. Hæðinn undirtónn lætur að því liggja að Peyton, líkt og margir sem enga reynslu hafa af hermennsku, hafi óraunsæjar hugmyndir um eigin getu og að innst inni sé hann kannski ekki svo svekktur yfir að hafa ekki getað „sinnt skyldu sinni gagnvart Bandalaginu“, þó hann reyni að telja sjálfum sér trú um annað.
Ný tækni og aðferðir
Borgarastríð Bandaríkjanna hefur stundum verið kallað „fyrsta nútímastríðið“ (e. first modern warfare) en það er ekki alveg réttnefni. Mörg sú tækni sem stríðandi fylkingar nýttu sér hafði þegar verið notuð í hernaði í Evrópu en þarna hittist hún öll fyrir á sama stað. Iðnbyltingin, sem almennt er talað um að hafi staðið yfir 1760-1840, gat af sér fjölmargar nýjungar í landbúnaði og framleiðslu í verksmiðjum sem hafði gífurleg áhrif á stórhernað sem þennan. Fram á sjónarsviðið komu langdrægnari rifflar í stað skammdrægnari framhlaðninga, betri skammbyssur og afkastameiri rifflar (Colt Army Model skammbyssur og Spencer repeating rifles), Howitzer-sprengjuvörpur og hinar vægðarlausu Parrott-byssur sem skutu sprengikúlum af ýmsum stærðum. Lestir auðvelduðu flutning birgða og búnaðar á vígstöðvar og hernaðarlega mikilvæga staði. Mannaðir loftbelgir svo skoða mætti víglínur óvinarins úr lofti og hröð upplýsingamiðlun með tilkomu ritsímans auðvelduðu skipulagningu hernaðar og gerð áætlana.
Stríðslok: Útkoma og eftirmálar
Þann 9. apríl 1865 tilkynnti Robert E. Lee, hershöfðingi Suðurríkjahers Norður-Virginíu, formlega uppgjöf sem leiddi til þess að Sambandsher Norðurríkjanna taldist sigurvegari stríðsins. Á þessum fjórum árum höfðu tæplega 400 bardagar verið háðir í 23 ríkjum og áætlað mannfall um 850.000 manns af völdum sára og sjúkdóma 3. Suðurríkin voru bæði fámennari og fátækari af vopnabúnaði en Norðurríkin, en börðust þó af krafti og einurð í lengri tíma en nokkurn hefði sjálfsagt órað fyrir norðanmegin. Með sigri Sambandshersins og sameiningu ríkjanna að nýju fengu fjórar milljónir þræla frelsi að nafninu til, sem fest var í lög í desember 1865 með 13. umbótagrein stjórnarskrárinnar. Við tók tímabil endurbyggingar (e. Reconstruction era, 1865-77) þar sem reynt var að vinda ofan af ójafnræði gagnvart fyrrum þrælum og reisa þjóðina upp að nýju. Slíkt er þó hægara sagt en gert og lög um aðskilnað svartra og hvítra voru í gildi langt fram á 20. öldina. Eins voru Suðurríkjamenn í sárum enda lífstíl þeirra, gildum og menningu kollvarpað og sá yfirgangur Norðurríkjanna, sem þeir upplifðu sig verða fyrir og kom stríðinu af stað til að byrja með, hélt þarna áfram. Mýtur um að þrælaeigendur hefðu verið þrælunum velviljaðir og að þrælarnir hafi í raun verið sáttir við sitt hlutskipti voru lífseigar. Sjálfsagt hefur verið erfitt að reyna að horfast í augu við það að kynslóð fram af kynslóð hafi eigið samfélag og velmegun verið byggð upp með illri meðferð á öðrum manneskjum og hryllilegu ofbeldi.
Hvað var að gerast í Evrópu á þessum tíma?
Til að setja þessa atburði í samhengi við evrópska sögu má nefna nokkra sögulega atburði frá seinni hluta 19. aldar.
Ísland:
1845: Alþingi Íslendinga, sem frá 930 til 1799 kom árlega saman á Þingvöllum, var endurreist í Reykjavík.
1846: Lærði skólinn (líka kallaður Latínuskólinn) fluttist frá Bessastöðum til Reykjavíkur og fékk nafnið Reykjavíkur lærði skóli, en hefur frá 1937 borið nafnið Menntaskólinn í Reykjavík.
Sjálfstæðisbarátta Íslendinga stóð yfir frá miðri 19. öld. Árið 1948 afsalaði Danakonungur sér einveldi og við það tækifæri ritaði Jón Sigurðsson (1811-1879) Hugvekju til Íslendinga sem birtist í Nýjum félagsritum það ár. Í hugvekjunni hvetur hann Íslendinga til baráttu fyrir sjálfstæði með þeim rökum að með afnámi einveldisins yrði Ísland aftur sjálfstætt land eins og fyrir undirritun Gamla sáttmála árið 1262, þegar Íslendingar gengu Noregskonungi á hönd.
1862: Barnaskóli Reykjavíkur tók til starfa. Þar lærðu börn lestur, skrift, réttritun, reikning, biblíusögur, landafræði og dönsku.
Fólksflutningar Íslendinga til Norður-Ameríku, einkum til Kanada, voru að hefjast um það leyti sem tími endurbyggingar hófst í Bandaríkjunum, eða frá um 1870 og fram að fyrri heimsstyrjöld. Talið er að um 15 þúsund Íslendingar, eða 20% þjóðarinnar, hafi fluttst vestur um haf og ekki snúið aftur.
Árið 1874 fengu Íslendingar sína fyrstu stjórnarskrá. Með henni fengu Íslendingar takmarkaða sjálfsstjórn sem m.a. fólst í því að Alþingi fékk löggjafarvald með konungi, og fjárveitingavald. Landshöfðingi var skipaður til að fara með æðstu stjórn landsins í umboði konungs.
1875: Eitt mesta öskugos Íslandsögunnar hófst þann 28. mars í Öskju og stóð í um 8 klst. Mikið tjón varð af öskufalli um miðbik Austurlands og margir bæir fóru í eyði, sem ýtti undir fólksflutninga Austfirðinga til Vesturheims. Á næstu mánuðum varð fleiri gosa vart og það var fyrst í árslok 1876 sem seinast sást til elds í Öskju.
Íslendingum fjölgaði úr tæplega 60.000 í 70.500 milli áranna 1850 og 1890.
Evrópa:
1845: Kartöflusýki á Írlandi olli gífurlegri hungursneyð sem stóð yfir í sjö ár. Hungursneyðin leiddi til 20-25% fólksfækkunar á milli 1841 og 1871, og í sumum bæjum allt að 67%. A.m.k. 2,1 milljón Íra fluttust af landi brott á áratugnum 1845-1855.
Krímstríðið 1853-1856. Þar börðust Rússar gegn Tyrkjum, en Frakkland og Bretland studdu Tyrki. Krímstríðið hefur líka oft verið kallað fyrsta nútímastríðið.
1859: Styrjöld á Ítalíu þar sem Austurríki barðist gegn Sardiníu og Frakklandi.
1861: Ítalía sameinast sem konungsríki undir forystu Sardiníuríkis.
1864: Styrjöld Dana við Prússa og Austurríkismenn. Eftir ósigur Dana hertóku Prússar héraðið Slésvík (Schleswig) og Austurríkismenn héraðið Holtsetaland (Holstein). Árið 1867 urðu bæði héröðin prússnesk.
1866: Ritsími lagður milli Evrópu og Ameríku.
1870: Frakkar, undir stjórn Napóleons III, lýsa yfir stríði á hendur Prússum þann 19. júlí. Því stríði lýkur í janúar 1871 með sigri Prússa og falli Napóleons III af keisarastóli. Í kjölfarið verður Frakkland lýðveldi í þriðja sinn.
1871: Þýska keisaradæmið (þ. Deutsches Reich) stofnað í janúar úr 26 þýskumælandi fylkjum, að undirlagi prússneska „járnkanslarans“ Otto von Bismarck. Fram að því höfðu flest fylkin lotið stjórn konungsfjölskyldna.
1889: Eiffelturninn byggður fyrir heimssýninguna í París.
Uppfært 15. ágúst 2025
- Einn baggi (e. bale) af samanþjöppuðum bómullartrefjum vóg á bilinu 180 til 230 kg. ↩︎
- Matteus 12:25 „En Jesús vissi hugsanir þeirra og sagði við þá: „Hvert það ríki, sem er sjálfu sér sundurþykkt, leggst í auðn, og hver sú borg eða heimili, sem er sjálfu sér sundurþykkt, fær ekki staðist.“ “ ↩︎
- Lengst af voru opinberar tölur um mannfall 620.000 manns en fræðimenn síðari ára telja banvænar afleiðingar sára og sjúkdóma vanmetnar, og því sé 850.000 nær lagi. ↩︎
Ítarefni og hlaðvarpsþættir:
The Rest is History, þáttur 200: American Civil War: the Causes.
The Rest is History, þáttur 201: American Civil War: Outbreak
The Rest is History, þáttur 202: American Civil War: Gettysburg.
The Rest is History, þáttur 203: American Civil War: Aftermath & Legacy.
Dominic Sandbrook og Tom Holland ræða við sagnfræðinginn Adam Smith. Aðgengilegt á Spotify og víðar.
Fort Sumter: How Civil War Began With a Bloodless Battle. Grein eftir Mark Collins Jenkins á vef National Geographic.
Recounting the Dead. Grein eftir David J. Hacker, um áætlað mannfall í Borgarastríðinu og uppfærðar tölur.